fbpx

Số phận kỳ lạ của hai bà hoàng triều Nguyễn

Đăng lúc: 10:14 23/02/2019 -

Con gái của vị vua yêu nước thành bá tước nước Pháp

Rời kinh thành Huế ngày 6/7/1885, vua Hàm Nghi đã bôn ba khắp các vùng rừng núi từ Tân Sở (Quảng Trị), sang tận châu Mường Mahasay (tỉnh Khăm Muộn, Lào) rồi vòng về Hương Khê (Hà Tĩnh), ban hịch Cần Vương. Ông là biểu tượng tinh thần cho phong trào sĩ phu chống Pháp. Tháng 2/1886, trước khi lên đường sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh, đại thần Tôn Thất Thuyết giao việc hộ giá vị vua trẻ cho hai con trai là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp đảm trách.

Tôn Thất Đạm được vua Hàm Nghi cử làm khâm sai, chịu trách nhiệm liên lạc với các lực lượng nghĩa quân kháng chiến và huy động lương thực. Tôn Thất Thiệp thì luôn có mặt bên cạnh để bảo vệ nhà vua cả ngày lẫn đêm. Khi nhà vua trẻ dừng chân tại làng Thanh Lạng (Tuyên Hóa, Quảng Bình), đội ngũ hộ giá còn có thêm hai người nữa là Nguyễn Định Trình – người đã theo vua từ năm 1885 và Trương Quang Ngọc, một người địa phương rất giỏi bắn cung, được vua ban chức Lãnh Binh.

Mộ bà Nam Phương

Không dập tắt được tinh thần đấu tranh chống Pháp của vua Hàm Nghi, người Pháp thực đã tìm cách dụ dỗ, mua chuộc những tướng lĩnh thân tín của ông. Với anh em Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp, âm mưu này hoàn toàn thất bại. Gần như người Pháp không có con đường nào để có thể tiếp cận, thuyết phục và làm lay chuyển lòng trung quân ái quốc của họ.

Nhưng với các cận tướng dưới quyền họ thì âm mưu của Pháp đã thành công. Từ mùa hè năm 1888, lần lượt Nguyễn Định Trình rồi Trương Quang Ngọc và một số người khác đã ra đầu thú, khai báo với Pháp về đường đi của đoàn hộ giá. Đêm 1/11/1888, Trương Quang Ngọc và Nguyễn Đình Trình đã dẫn theo khoảng 20 tên phản bội bất ngờ tập kích vào nơi ở của vua Hàm Nghi. Trương Quang Ngọc đã đâm chết thống chế Nguyễn Thùy và con trai ông. Tôn Thất Thiệp cũng bị một tên phản bội khác là Cao Viết Lượng giết chết. Vua Hàm Nghi bị bắt.

Trước khi bị giải nộp cho viên đại úy Pháp Boulangier, nhà vua đã nói với Trương Quang Ngọc: “Ngươi hãy giết ta đi còn hơn nộp ta cho quân Pháp”. Dù mang thân phận một người chiến bại, nhà vua vẫn tỏ thái độ bất hợp tác với Pháp. Ngày 12/12/1888, ông bị thực dân Pháp đày sang Angérie ở Bắc Phi. Tại Anger, thủ đô của Angérie, vua Hàm Nghi được bố trí sống tại Villa des Pins (biệt thự Ngàn Thông) khá tiện nghi.

Công chúa Như Lý

Cuộc sống của ông không đến nỗi chật vật. Rất đông các nhân vật có thế lực trong chính quyền sở tại, các văn nhân, nghệ sĩ tên tuổi trong vùng thường đến làm khách tại nhà ông. Mang tinh thần bài Pháp cực đoan và nặng tình cố quốc, mỗi khi tiếp khách, vua Hàm Nghi vẫn khăn vấn áo the và nói chuyện với các “ông Tây” bằng… tiếng Việt, thông qua người phiên dịch tên Trần Bình Thanh.

Phải mất đúng một năm sau, khi nhận ra rằng người Pháp sở tại không hề “đáng ghét” như những người Pháp thực dân ở cố hương, nhà vua mới thay đổi quan niệm. Ông bắt đầu học tiếng Pháp, học văn hóa, đọc sách của “Tây dương”. Cần mẫn và thông minh, nhà vua tiến bộ rất nhanh.

Vài năm sau, ông đã rất giỏi tiếng Pháp và tỏ ra là một người đa tài trong các lĩnh vực vẽ tranh, nặn tượng, từng tổ chức triển lãm cá nhân. Hơn 15 năm sau ngày định cư tại Anger, tháng 11/1904, cựu hoàng mới lập gia đình. Ông cưới bà Marcelle Laloe (sinh năm 1884, người Pháp), con gái của ngài chánh án tòa án Anger. Thời gian không làm phai lạt nguồn gốc trong tâm trí cựu hoàng. Ngày cưới, chú rể vẫn mặc khăn đóng áo dài.

Bà Laloe lần lượt sinh hạ cho ông ba người con, đều mang tên Việt là công chúa Như Mai (sinh năm 1905), công chúa Như Lý (sinh năm 1908) và hoàng tử Minh Đức (sinh năm 1910). Vị hoàng tử này đã chọn binh nghiệp làm sự nghiệp, từng tốt nghiệp trường võ bị Sant Cyr năm 1935 và phục vụ trong quân đội Pháp suốt 10 năm sau đó. Công chúa Như Mai và Như Lý cũng được gửi sang Pháp ăn học trong nhiều năm.

Công chúa Như Lý sau đó đã kết hôn với một quí tộc người Pháp, trở thành Bá tước Francoise Barthomivat de La Besse và chuyển về sống tại lâu dài De La Nauche ở làng Chabrignac (tỉnh Corrèze, vùng Limousin, miền Tây Nam nước Pháp).

Làng Chabrignac phong cảnh khá đẹp nhưng là nơi hẻo lánh, xa xôi, hầu như không mấy người biết đến. Đến giữa thập niên 1960 của thế kỷ XX, những con đường ô tô chạy trong làng vẫn chưa được trải nhựa. Ngoại trừ những người trong gia đình, hầu như không mấy ai trong làng biết bà Bá tước De La Besse từng là công chúa của đất nước An Nam xa xôi.

Những năm tháng cuối đời yên bình của Nam Phương Hoàng hậu

Số phận của Nam Phương Hoàng hậu lắm thăng trầm. Bà là người nhiệt tình ủng hộ việc Bảo Đại đưa Ngô Đình Diệm về nước làm thủ tướng. Năm 1955, được sự hậu thuẫn của người Mỹ, Ngô Đình Diệm đã tiến hành phế truất Bảo Đại và trở thành Tổng thống Việt Nam Cộng hòa. Sự ủng hộ nhiệt tình của bà hoàng Nam Phương đã trở thành nỗi ân hận cay đắng. Chính quyền Ngô Đình Diệm đã tịch biên tài sản, xóa bỏ hết toàn bộ quyền lợi của gia đình cựu hoàng Bảo Đại tại miền Nam Việt Nam.

Cựu hoàng Bảo Đại với thói quen phung phí, từ đó đã gần như lang thang, sống một cuộc đời không dư dật gì cho lắm. Bà Nam Phương cùng các con cũng định cư hẳn tại Pháp. Cho đến tận lúc chết, bà không một lần quay lại quê hương và cũng hầu như không mấy khi liên lạc hay gặp gỡ gì đức lang quân cựu hoàng vốn quá nhiều nỗi đam mê phóng đãng hơn là quan tâm đến danh dự, trách nhiệm và cuộc sống gia đình.

Năm 1958, nhằm tránh mặt báo chí, dư luận và những người quen biết, bà Nam Phương đã rời bỏ Paris hoa lệ và ồn ào. Những cơ ngơi đồ sộ ở Neuilly, hàng tá căn nhà lớn ở Marốc, biệt thự hoành tráng trên đại lộ Opéra, Paris hay trang trại rộng lớn ở Congo đều không còn sức hấp để níu giữ bà.

Bà Nam Phương và các con tại Pháp

Nam Phương Hoàng hậu đã rời xa Paris 500km về phía Nam, đến làng Chabrignac mua lại điền trang La Perche rộng 160ha của một quí tộc Pháp sa sút làm nơi sống nốt những năm tháng còn lại. Gia đình bà hoàng sống trong một ngôi nhà dài xây bằng đá, mái lợp ngói có 32 phòng ngủ, 4 phòng khách, lưng dựa vào sườn đồi và trông ra một vùng đồng cỏ, đầm hồ rộng ngút tầm mắt. Ngoài hoa lợi thu được từ cây trái trong điền trang, Hoàng hậu Nam Phương còn nuôi thêm khoảng 100 con bò sữa. Tất cả những người con của Hoàng hậu Nam Phương đều sống với bà trong điền trang La Perche.

Theo Daniel Grande Clemént, tác giả cuốn “Bảo Đại, hay những ngày cuối cùng của vương quốc An Nam” thì dường như thời gian sống tại điền trang La Perche là những tháng năm bình yên và hạnh phúc nhất của Nam Phương Hoàng hậu. Bà nuôi trong điền trang 4 công nhân nông nghiệp, một số người hầu gái và một viên quản gia người Pháp. Tất cả người ăn người ở trong nhà đều được bà đối xử thân tình, gần gũi. Trong các dịp lễ, Noel hay ngày đầu năm mới, bà đều có quà tặng cho họ và gia đình.

Rũ bỏ lớp áo vàng son quyền quí, bà Nam Phương quay lại sống đúng nghĩa cuộc đời an lành, bình dị của một phụ nữ An Nam học thức. Hàng ngày, bà đều dậy rất sớm, thường tự tay trang trí, dọn dẹp nhà cửa và chăm sóc cây cảnh. Vừa làm, bà vừa khe khẽ hát. Khi có việc ra ngoài, bà thường tự lái chiếc xe hơi hiệu Dauphine, có thêm người hầu gái hay người quản gia theo cùng.

Đối với bà, người quản gia này có một vị trí rất đặc biệt. Ông này luôn tháp tùng bà trong những chuyến làm khách, dự tiếp tân đối với các gia đình quyền quí ở trong vùng. Không ai có bằng chứng xác đáng nhưng dường như những người quen biết trong vùng đều cho rằng ông quản gia này đã yêu Nam Phương Hoàng hậu. Còn bà thì quí ông ta vì ông có khả năng xoa bóp, trị liệu rất điêu luyện giúp bà dịu bớt những cơn đau lưng nhức mỏi!

Bà Nam Phương và các con khi còn trẻ ở Việt Nam

Nam Phương Hoàng hậu sống rất cởi mở, quảng giao, thường xuyên đi thăm khắp điền trang để gặp gỡ và trò chuyện thân mật với những người nông dân. Nhưng rất kỳ lạ, suốt 5 năm sống ở Chabrignac, bà không hề ghé đến làm khách lâu đài De la Nouche lấy một lần, dù hai điền trang cách nhau chỉ một bờ hàng rào bằng gỗ. Cả công chúa Như Lý và hoàng hậu Nam Phương đều có vẻ như không hề biết đến sự tồn tại của người kia trên cùng một vùng đất dù trên quan hệ, bà Như Lý là cô chồng của bà Nam Phương.

Tác giả Daniel Grande Clemént phỏng đóan rằng, có lẽ sự ngăn cách của họ không nằm ở dãy bờ rào mà nằm ở thiên kiến chính trị. Công chúa Như Lý có khuynh hướng ủng hộ chế độ Ngô Đình Diệm, trong khi Nam Phương Hoàng hậu lại ghét cay ghét đắng chế độ này. Bởi nó đã tước hết mọi quyền lợi của gia đình bà tại cố quốc.

Rất vô trách nhiệm, cựu hoàng Bảo Đại hầu như không đoái hoài gì đến cuộc sống của vợ con mình ở điền trang La Perche. Trong suốt 5 năm, ông chỉ ghé thăm điền trang ba lần, trong đó có một lần vào dịp đám cưới cô con gái Phương Liên. Cô này kết hôn với Berna Soulain, một thanh niên làm tại Ngân hàng Bordeaux. Hai người quen nhau khi cùng du học tại Luân Đôn.

Đám cưới của họ được tổ chức đầu năm 1962, dưới sự chủ lễ của cha xứ Blanchet và sự xác nhận của trưởng làng HenriBosselut – một Đảng viên Đảng Cộng sản Pháp. Người dân làng Chabrignac có dịp thấy mặt cựu hoàng xứ An Nam khi ông đến dự tiệc cưới trên một chiếc xe dài ngoẵng…

Ngày 14/9/1963, vừa từ thị trấn Brive cách điền trang 30km trở về, Nam Phương Hoàng hậu cảm thấy đau họng nên đã cho mới bác sĩ tới khám. Viên bác sĩ khám qua loa và kết luận bà bị viêm họng nhẹ, chỉ uống thuốc vài ngày là khỏi. Kỳ thực, bà bị chứng lao hạch tràng hạt. Cơn đau tiếp tục hoành hành dữ dội. Trước khi bác sĩ thứ hai kịp đến nơi, Nam Phương Hòang hậu đã qua đời vì nghẹt thở ở tuổi 49.

Cựu hoàng Bảo Đại không có mặt trong đám tang của vợ. Mộ phần của bà được đặt trong quần thể lăng mộ của dòng họ Bá tước De La Besse. Bà Bá tước De La Besse, tức công chúa Như Lý cũng có mặt trong dòng người đưa tang của làng Chabrignac, với nỗi ân hận vì trước đó hai người không hề có cơ hội gặp gỡ nhau.

Ít lâu sau, công chúa Như Lý đã cải táng mộ vua Hàm Nghi từ Anger về nghĩa trang này. Sau đó, công chúa Như Mai, hoàng tử Minh Đức cũng lần lượt được đưa về an táng tại làng Chabrignac, cách mộ Nam Phương Hoàng hậu không xa lắm. Năm 2000, công chúa Như Lý đã xúc tiến việc cải táng vua Hàm Nghi và các thành viên khác trong gia đình về an táng tại Huế. Nhưng việc chưa thực hiện thì đến năm 2005, bà cũng tạ thế. Làng Chabrignac xa xôi hẻo lánh và tươi đẹp ở miền Tây Nam nước Pháp không định trước đã trở thành nơi an nghỉ của một bộ phận hoàng tộc thuộc triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.

Lời đồn đoán về tình yêu thầm lặng của viên quản gia – cựu Đảng viên Cộng sản Pháp – với Nam Phương Hoàng hậu có lẽ là hoàn toàn có cơ sở. Sau khi mất, ông này được chôn cất ngay bên cạnh mộ phần của bà hoàng hậu, tất nhiên là phải được bà đồng tình từ khi còn sống. Nơi đất khách, Nam Phương Hoàng hậu có vẻ như đã đoạn tuyệt hoàn toàn lễ giáo phong kiến để tán thành khuynh hướng dân chủ phóng khoáng. Vì thế, tuy đặt nằm cạnh nhau nhưng mộ phần của bà hoàng hậu thì bé nhỏ, khiêm nhường, trong khi mộ của người quản gia lại khá nặng nề và to lớn hơn nhiều!

NGUYỄN HỒNG LAM

Bình luận