Đối thoại nóng từ thảm họa lây lan dịch bệnh Covid-19 (kỳ 5)

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:25 18/03/2020 |

Các điểm nóng buôn bán động vật hoang dã kiểu “địa ngục chim trời” ở Long An hay “thủ phủ hàng rừng” ở Tây Nguyên tồn tại nhiều năm và tương đối công khai.

Buôn bán động vật hoang dã và ăn vô lối đã rước đại dịch cho loài người
Động vật hoang dã tiềm ẩn nguy cơ lây lan dịch bệnh

Kỳ 5: Buôn bán động vật hoang dã và miệng ăn vô lối đã rước đại dịch cho loài người!

Lời cảnh báo thảm hoạ từ  17 năm trước đã bị “phớt lờ”

Mở đầu câu chuyện, ông Trịnh Lê Nguyên (Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên – Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) nhấn mạnh: “Thói quen, văn hóa sử dụng các loại động vật hoang dã (ĐVHD) gây hại cho thiên nhiên ở nhiều khía cạnh. Trước hết, nó làm mất cân bằng các mối quan hệ của tự nhiên, tiêu diệt nhiều loài sinh vật. Những diễn biến trong khoảng 20 năm gần đây cho thấy, thói quen này thậm chí là một trong những tác nhân khiến dịch bệnh lây lan trầm trọng hơn.

Có nhiều loài động vật hoang dã, con người dù không hiểu biết về sinh thái, đặc tính của nó nhưng vẫn cứ ham bắt về nuôi vì thấy thích, thú vị, độc đáo. Trong khi đó, phía các tổ chức bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ ĐVHD luôn đưa ra thông điệp: Hãy để các loài đó được sống ngoài tự nhiên, thay vì trong chuồng, trong lồng, hoặc trong… nồi nấu. Trong bối cảnh hiện nay, ở các khu vực đô thị đông đúc, việc nuôi nhốt các loài làm cảnh không còn phù hợp nữa. Phải thay đổi thói quen tai hại này.

Hai con đường đưa dịch bệnh từ các loài hoang dã đến con người là qua ăn uống và qua tác nhân truyền nhiễm. Việc buôn bán, vận chuyển đã khiến ĐVHD bị cầm tù trong các “trại tập trung”. Từ đó, các loại ký sinh trùng sẽ lây lan sang nhau, biến đổi, kết hợp với nhau. Về mặt sinh thái học, việc này hoàn toàn có thể xảy ra, khiến sự lây nhiễm được thúc đẩy mạnh hơn.

Đối với vấn đề dịch bệnh, đó là sự tương tác tự nhiên giữa loài người và các loài vật khác. Tuy nhiên, việc con người ngày càng đông, tác động làm biến đổi môi trường, biến đổi tự nhiên ngày càng nhiều, chắc chắn sẽ gây ra những xáo trộn phức tạp. Từ đó, sự tương tác giữa con người với tác nhân gây ra dịch bệnh cũng sẽ nhiều hơn.

Buôn bán động vật hoang dã và ăn vô lối đã rước đại dịch cho loài người 1
Ông Trịnh Lê Nguyên

Từ hồi xảy ra dịch bệnh SARS năm 2003, đã có nhiều tổ chức quốc tế cũng như các tổ chức về bảo tồn đưa ra thông điệp: Cần phải chấm dứt nạn sử dụng, săn bắt và buôn bán ĐVHD, góp phần giảm thiểu nguy cơ lây lan dịch bệnh. Tuy nhiên, trước thực tế COVID-19 đang xảy ra hiện nay, vào năm 2020, những lời cảnh báo đó vẫn chưa được tiếp nhận nghiêm túc.

Tình hình buôn bán động vật hoang dã phức tạp

– PV: Thưa ông, ông đánh giá thế nào về tình hình buôn bán động vật hoang dã tại Việt Nam trong những năm gần đây?

– Ông Trịnh Lê Nguyên: Nó khá sôi động và phức tạp. Số liệu mới nhất do Cơ quan Điều tra Môi trường (EIA) công bố năm 2019 cho thấy, khoảng 15 năm gần đây, trong số các vụ bắt giữ buôn bán ĐVHD tại Việt Nam hoặc liên quan đến Việt Nam có ít nhất 105,72 tấn ngà voi (khoảng 15.779 cá thể); 1,69 tấn sừng tê giác (ước tính từ khoảng 610 cá thể tê giác); da, xương từ ít nhất 228 cá thể hổ, và cơ thể và vảy của 65.510 cá thể tê tê.

Trước đó, thống kê của Tổ chức Bảo tồn Động vật hoang dã (WCS) – Chương trình Việt Nam và Cục Thống kê tội phạm và Công nghệ thông tin cũng khẳng định trong thời gian 5 năm (1/2013 – 12/2017), có đến 1.504 vụ việc vi phạm pháp luật về bảo ĐVHD bị phát hiện, ngăn chặn và xử lý; 41.328 kg cá thể và sản phẩm bị thu giữ; 1.461 đối tượng vi phạm và 432 bị cáo bị đưa ra xét xử.

Theo ông, các điểm nóng buôn bán động vật hoang dã kiểu “địa ngục chim trời” ở Long An hay “thủ phủ hàng rừng” ở Tây Nguyên, chúng tồn tại nhiều năm và tương đối công khai, là do nguyên nhân gì?

Động vật hoang dã được buôn bán công khai

Để diễn ra hiện trạng này, nguyên nhân đầu tiên là sự thiếu trách nhiệm của chính quyền địa phương, thiếu chỉ đạo, kiểm tra, đốc thúc các cơ quan chức năng thực hiện nhiệm vụ của mình.

Hiện nay, bên cạnh cơ quan kiểm lâm còn có cảnh sát môi trường, quản lý thị trường và một số cơ quan khác có thẩm quyền, nhiệm vụ xử lý các vụ việc liên quan buôn bán động vật hoang dã. Hệ thống văn bản pháp luật quy định, hướng dẫn cũng đã được ban hành khá đầy đủ. Do đó, công tác thực thi pháp luật là yếu tố vô cùng quan trọng.

Trong một số trường hợp, các bằng chứng từ điều tra báo chí cũng đã cho thấy có hiện tượng bảo kê, dung túng cho sai phạm của một số cán bộ thực thi pháp luật. Tuy nhiên, điều đáng bàn là sau khi có phản ánh của báo chí, chính quyền địa phương không thực sự xử lý đến nơi đến chốn, thậm chí, có biểu hiện bao che lẫn nhau. Đơn cử như trường hợp chợ chim trời ở thị trấn huyện Thạnh Hóa (tỉnh Long An), chính quyền địa phương và cơ quan chức năng đã thể hiện sự thờ ơ đến lạ thường trước một khu buôn bán động vật hoang dã trái phép, bất chấp sự phản ánh nhiều lần, liên tục của người dân và các cơ quan báo chí.

Cần đánh giá lại chính sách cho phép nhân nuôi động vật hoang dã

– Vậy theo ông, chúng ta cần có giải pháp gì để giải quyết triệt để vấn đề này, vừa để bảo vệ đa dạng sinh học cho quê hương, vừa tránh được thảm hoạ dịch bệnh lây lan từ thói quen ăn thịt các loài hoang dã kia?

Trong thư ngỏ gửi Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc của 14 tổ chức bảo tồn thiên nhiên vừa qua, chúng tôi cũng đã kiến nghị các biện pháp cụ thể để tiến hành đóng cửa thị trường buôn ĐVHD trái phép, cũng như kiểm soát chặt chẽ, xử lý các hành vi liên quan.

Nhiều người coi thịt động vật hoang dã là mồi nhậu yêu thích

Trước hết, để thực hiện được mục tiêu này, từ cấp cao nhất là Chính phủ cần thể hiện quyết tâm và có chỉ đạo quyết liệt cho phía chính quyền địa phương, các cơ quan chức năng cần thực hiện đúng và đầy đủ nhiệm vụ của mình. Lãnh đạo các địa phương phải chịu trách nhiệm cao nhất khi để xảy ra các vụ việc liên quan đến buôn bán ĐVHD trái phép trên địa bàn mình.

Đối với các cơ quan thực thi pháp luật, cần có biện pháp kỷ luật nghiêm khắc, thích đáng đối với các trường hợp tiếp tay, bảo kê cho buôn bán, tiêu thụ ĐVHD trên địa bàn mình quản lý. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cũng cần đánh giá lại chính sách cho phép nhân nuôi ĐVHD, cũng như rà soát việc triển khai trên thực tế để đảm bảo những cơ sở này tuân thủ các yêu cầu, không bị biến thành bình phong cho việc hợp pháp hóa nguồn ĐVHD trái phép, áp dụng các biện pháp quản lý, giám sát, phòng ngừa dịch bệnh một cách hiệu quả. Đặc biệt là cần đóng cửa và xử lý nghiêm các cơ sở lợi dụng chính sách này để tham gia vào thị trường buôn bán, tiêu thụ ĐVHD trái phép.

Trong thời gian qua, khi ứng phó với dịch COVID-19, nhiều cơ quan chức năng cùng tham gia, đóng góp vào công tác ngăn ngừa lây lan, phòng chống dịch. Tuy nhiên, nên cần có một cơ quan đầu mối, hoặc ít nhất phải có sự phối hợp, thống nhất để đảm bảo có nhiều văn bản chỉ đạo về cùng một nội dung, tránh gây lúng túng cho địa phương.

– Chân thành cảm ơn ông.

Khó khăn của việc xử lý các vụ việc liên quan đến ĐVHD

Bà Trần Thị Kim Thanh, Cục Cảnh sát Điều tra tội phạm về Môi trường (Bộ Công an): Chúng tôi gặp không ít thách thức. Ví dụ: Hệ thống văn bản pháp luật vẫn còn nhiều bất cập và chưa thống nhất, dù đã có Bộ Luật Hình sự mới được ban hành cùng các nghị quyết của Hội đồng thẩm phán hướng dẫn áp dụng xử lý những vi phạm về buôn bán ĐVHD, nhưng vẫn gây nhiều lúng túng cho cơ quan thực thi pháp luật. Ví dụ vụ việc chúng tôi bắt giữ tại Hưng Yên giữa năm 2018. Số lượng vảy tê tê rất nhiều, 780kg. Nhưng đến giữa năm 2019 vẫn không thể xử lý theo điều 244 – Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, dù đã có nhiều cuộc họp giữa các ban ngành, công an, viện kiểm sát, tòa án… Sau đó,những kẻ vi phạm chị bị khởi tố về tội tàng trữ hàng cấm.

Hay một số quy định về vật chứng – vật chứng là ĐVHD hay các vật ngoại lai, sau khi có kết luận giám định phải giao cho cơ quan quản lý chuyên ngành. Nhưng hiện nay vẫn chưa có quy định cơ quan nào là cơ quan quản lý chuyên ngành. Và trong thời gian chưa có kết luận giám định, việc bảo quản vật chứng như thế nào, đặc biệt đối với những vật chứng là thịt, xương, da, bộ phận cơ thể cần phải bảo quản đông lạnh.

Thách thức thứ hai xuất phát từ đặc điểm hình sự của loại tội phạm này. Phương thức, thủ đoạn của tội phạm về ĐVHD ngày càng tinh vi. Việc buôn bán sản phẩm ĐVHD có giá trị kinh tế cao nên thường hoạt động xuyên quốc gia. Chính vì vậy, việc bắt giữ các đối tượng cầm đầu hiện nay vẫn rất khó, gần như chỉ dừng lại ở việc bắt giữ các đối tượng tàng trữ.

Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm