Dịch bệnh và bài học về tiễu trừ bụi mịn

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:21 27/04/2020 |

Những ngày đại dịch COVID-19 hoành hành trên khắp thế giới, chính là những ngày chỉ số ô nhiễm không khí ở nhiều quốc gia, nhiều châu lục giảm mạnh. Trung Quốc, trong bốn tuần giảm 25% lượng khí thải carbon dioxide chỉ nhờ việc hạn chế đi lại. Ý, Tây Ban Nha, Pháp, lượng nito dioxide trong không khí đã giảm đến 40%. Ở Ấn Độ, sau ba mươi năm người dân Bắc Ấn mới lại nhìn thấy được dãy Hymalaya hùng vĩ, từ khoảng cách 200km. Còn ở Hà Nội, lâu lắm rồi người dân nội đô mới thấy phố sá không bụi bặm và các chỉ số đo chất lượng không khí, có những ngày kín màu xanh.

Dịch bệnh nguy hiểm và bài học về tiễu trừ bụi mịn
Hà Nội có những ngày chỉ số ô nhiễm bụi mịn lên top đầu thế giới

Hà Nội vẫn lo lắng vì bụi mịn

2019 có thể gọi là năm của… bụi mịn, bởi suốt từ tháng 1 đến tháng 12, mối quan tâm của đông đảo người dân là chỉ số ô nhiễm. Đặc biệt là Hà Nội những ngày tháng đó, chỉ số ô nhiễm thậm chí đứng đầu thế giới, không khí mờ mịt như sương dù giữa mùa hè, nắng nóng. Còn mùa đông, phần mềm cập nhật thông số chất lượng không khí luôn duy trì màu đỏ, rồi màu tím. Có nghĩa, không khí Hà Nội với bụi mịn thường xuyên ở mức xấu và độc hại với sức khỏe con người. Nhiều cuộc họp, nhiều hội thảo đã diễn ra, các nguyên nhân gây ô nhiễm bụi mịn được “chỉ mặt” gồm: Các công trường xây dựng, những làng nghề tiểu thủ công nghiệp, gần 6 triệu xe máy, 80 vạn ô tô… thậm chí nguyên nhân còn đến từ 6 vạn bếp than tổ ong và người dân đốt rơm rạ trên những cánh đồng.

Ba tháng đầu năm 2020, Hà Nội và cả nước phải căng mình ứng phó dịch COVID-19. SARS-CoV-2 chiếm trọn mối quan tâm của mọi người, và chất lượng không khí của Hà Nội vẫn… âm thầm xấu. Nhưng, khi cả nước thực hiện chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, giãn cách toàn xã hội để tăng mức kiểm soát dịch bệnh cũng như ngăn ngừa COVID-19 lây lan trong cộng đồng, thì chất lượng không khí ở các thành phố lớn đã được cải thiện đáng kể.

Riêng Hà Nội, sáu ngày đầu tiên thực hiện giãn cách, chất lượng không khí tại tất cả các trạm quan trắc tự động đều ở mức tốt. PAM Air – phần mềm hỗ trợ theo dõi chỉ số chất lượng trên điện thoại thường trực một màu xanh. Những ngày thực hiện giãn cách, người dân và các phương tiện giao thông đều hạn chế ra đường, tất cả quán sá đóng cửa, nhiều công trình xây dựng tạm dừng. Nhiều người tặc lưỡi bảo, dân ở nhà, các bếp than tổ ong vẫn hoạt động, như thế thì Hà Nội ô nhiễm do các phương tiện giao thông.

Dịch bệnh nguy hiểm và bài học về tiễu trừ bụi mịn 1
Không khí Hà Nội trở nên trong lành hơn trong những ngày giãn cách xã hội vì lượng phương tiện giảm

Thế nhưng từ ngày 7/4, chất lượng không khí của Hà Nội lại bắt đầu giảm, từ trung bình, rồi kém, xấu ở những ngày tiếp theo. Lại không ít người tá hỏa, trên các đường phố nội thành, vẫn giảm tới 80% lượng phương tiện giao thông vì COVID-19, thì tại sao chất lượng không khí của Hà Nội vẫn kém và xấu liên tục như thế?

Khí thải độc hại từ các tỉnh nào trôi về… Thủ đô?

Giữa năm 2019, Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã kết hợp với Ngân hàng Thế giới, Viện Khí tượng Phần Lan lấy mẫu và kiểm kê các nguồn dẫn đến ô nhiễm không khí. Nhưng phải đến cuối năm 2020 này, Hà Nội mới có được câu trả lời. Tuy nhiên, theo nhiều nhà khoa học nhận định, ngoài khí thải động cơ, Hà Nội còn trở thành “rốn bụi” vì yếu tố địa hình và khí tượng. Từ năm 2001 đến 2004, PGS.TS Nghiêm Trung Dũng (nguyên Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ và Môi trường) đã tham gia một dự án lớn.

Trong bốn năm, ông cùng các nhà khoa học đã đo các loại bụi với kích thước khác nhau và tổng hợp các thông tin liên quan tại sáu thành phố của sáu quốc gia (Hà Nội – Việt Nam, Bangkok – Thái Lan, Bắc Kinh – Trung Quốc, Manila – Philippines, Chennai – Ấn Độ và Bandung – Indonesia), thì nồng độ bụi mịn PM2.5 và PM10 của Hà Nội chỉ xếp sau Bắc Kinh. Có nghĩa, Hà Nội đã ô nhiễm từ ít nhất là năm 2004, khi lượng xe máy, ô tô chưa nhiều như bây giờ, và diện tích Hà Nội khi đó chưa bao gồm cả Hà Tây như hiện nay!

Ông Dũng phân tích: Ngoài nguồn thải tại chỗ, Hà Nội còn chịu ảnh hưởng bởi nguồn thải từ địa phương khác, thậm chí là tỉnh khác. Xung quanh Hà Nội là rất nhiều làng nghề tiểu thủ công nghiệp, công nghệ sản xuất lạc hậu. Do yếu tố khí tượng không thuận lợi, cùng với tính chất địa hình (trong bán kính 100km xung quanh Hà Nội là các dãy núi như Tam Đảo, Ba Vì…) khiến nguồn thải “tự thân” này không thể được gió cuốn đi đâu được. Ngược lại, yếu tố khí tượng (gió Đông Bắc, gió Đông, gió Đông Nam) có thể còn mang theo các nguồn thải như những nơi khác đến.

Dịch bệnh nguy hiểm và bài học về tiễu trừ bụi mịn 2
Chỉ số mức độ ô nhiễm bụi mịn của PAM Air tại Hà Nội

Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam – tiến sĩ Hoàng Dương Tùng phân tích thêm: Từ ngày 7/4/2020, lượng xe trên đường phố Hà Nội tăng so với những ngày đầu thực hiện giãn cách xã hội. Cộng thêm việc hàng trăm lò đốt rác ở Thái Bình hoạt động, nhiều lò hỏng, người ta còn tiến hành đốt rác lộ thiên.

Ông Tùng nhấn mạnh: “Tôi chưa thấy ở đâu đốt rác vô tội vạ như thế, đó cũng là nguồn thải rất lớn. Hay cách Hà Nội chỉ 30km là cụm làng nghề Phong Khê, hàng trăm ống khói đen kịt trên bầu trời. Thành phố Hồ Chí Minh, các hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp thậm chí còn mạnh hơn Hà Nội, nhưng địa hình thấp, lại gần biển, nên gió biển có thể cuốn lượng khói bụi đi, còn Hà Nội thì không. Nên Hà Nội vừa là “thủ phạm”, vừa là “nạn nhân” trong vấn đề chất lượng không khí xấu”.

Bài học kiểm soát khí thải từ mùa dịch Covid-19

Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam thẳng thắn: Đại dịch COVID-19 buộc chúng ta phải nhìn nhận lại chính mình. Tỉ lệ người nhiễm COVID-19 ở Việt Nam so với thế giới là con số rất nhỏ, thành công của Việt Nam được thế giới ghi nhận, là nhờ chúng ta kiểm soát chặt ngay từ đầu. Không khí cũng sẽ không ô nhiễm đến mức nguy hại cho sức khỏe con người nếu chúng ta kiểm soát tốt như đã và đang kiểm soát dịch bệnh. Chúng ta cũng không thể xem yếu tố địa hình, khí tượng là “lỗi” khiến Hà Nội ô nhiễm. Tất cả đều do con người.

Những ngày này, dù những chỉ số các trạm quan trắc đo đạc được là con số không lấy gì làm khả quan. Song, không thể vì chỉ số đó mà phủ nhận việc khắp các phố sá của Hà Nội vẫn đang sạch và xanh. Những người buộc phải tham gia giao thông trong thời điểm giãn cách này không còn phải hít mùi xăng xe, khói bụi khủng khiếp trên đường. Nhát chổi tre của các chị lao công đã không còn khua tung bụi cát. Những ngày này chỉ còn xác lá rơi.

Trở lại với dịch bệnh, “họ hàng nhà coronavirus” là SARS-CoV gây dịch SARS năm 2003. Năm đó, Hồng Kông là nơi có nhiều người tử vong nhất trên thế giới vì SARS. Đồng thời, đó cũng là thời gian không khí Hồng Kông ô nhiễm nghiêm trọng. SARS khiến Hồng Kông bừng tỉnh, họ đã thay đổi từ Chính phủ, người dân đến các nhà khoa học. Họ nghiên cứu và xác định nguồn thải khói bụi chiếm đến 25% là tàu thuyền ra vào các bến cảng. Rõ ràng, đó là giao thương, là phát triển kinh tế. Nhưng SARS đã khiến Hồng Kông thay đổi và quyết liệt hành động, họ không vì kinh tế mà đánh đổi môi trường và sức khỏe con người. Chính phủ Hồng Kông đã đưa ra những quy định, buộc các tàu, thuyền, muốn ra vào cảng phải sử dụng động cơ và nhiên liệu làm sao để khí thải sinh ra không được độc hại. Gần như ngay lập tức, nguồn gây ô nhiễm lớn nhất này được kiểm soát.

Với khí thải của các nhà máy nhiệt điện, họ đầu tư, ứng dụng công nghệ, khoa học kỹ thuật, thu lại toàn bộ khói bụi, chất thải để sản xuất xi măng. Đô thị cũng được quy hoạch, thiết kế để làm sao khí thải độc hại không ngưng tụ, đẩy mạnh các phương tiện giao thông công cộng và chuyển đổi nhiên liệu… Tất nhiên, lấy lại không khí sạch là công cuộc trường kỳ, với tất cả nỗ lực quyết liệt của toàn bộ hệ thống. Đến năm 2012, Hồng Kông được bình chọn là thành phố đáng sống. Và đến nay, Hồng Kông vẫn là một trong mười thành phố được yêu thích nhất ở châu Á.

Nhắc đến bài học từ dịch bệnh ở Hồng Kông, ông Tùng nói: “Đại dịch COVID-19 đã cho loài người nhiều bài học. Tới đây, chúng tôi sẽ kiến nghị việc xử phạt các hành vi xả thải ra môi trường phải theo ngày, chứ không phải phạt theo hành vi như bấy lâu nay chúng ta đang làm. Mức phạt cao nhất lên đến 2 tỷ đồng nhưng phạt theo hành vi, thì số tiền đó vẫn không đủ sức răn đe các doanh nghiệp. Tôi tin, với mức phạt theo ngày như rất nhiều nước hiện nay đang áp dụng, vấn đề chất lượng không khí của chúng ta sẽ được cải thiện. Giống như việc chúng ta đã và đang rất kiên quyết với những vi phạm trong phòng chống đại dịch COVID-19 này”.

Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm