Đối thoại nóng từ thảm họa lây lan dịch bệnh COVID-19 (kỳ 1)

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 11:16 02/03/2020 |

Bài học từ dịch SARS và nay là COVID-19 rất rõ ràng: Các chủng virus mới sẽ tiếp tục lây truyền từ động vật hoang dã sang người trong quá trình buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã. Trong thời điểm này, khi mà COVID-19 đang đe dọa đến sức khỏe nhân loại, hơn bao giờ hết, câu chuyện về sự tồn vong của loài người trước lối ứng xử nhân văn với môi trường thêm một lần được nóng bỏng đặt ra.

Đối thoại nóng từ thảm họa lây lan virus COVID-19 (kỳ 1)
Nhiều loại virus giống như COVID-19 được lây truyền từ động vật hoang dã sang người

Kỳ 1: Lao đao dịch bệnh vì… ăn thịt thú rừng!

Mối liên hệ giữa các ổ chứa virus trong quần thể động vật hoang dã

Ngày 16/2/2020, nhóm 14 tổ chức bảo tồn có uy tín đã ký Thư ngỏ “Liên quan đến dịch COVID-19 đang diễn ra trên toàn cầu và hành động của Việt Nam để giải quyết các mối đe dọa từ buôn bán động vật hoang dã (ĐVHD) bất hợp pháp” gửi tới Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc. Thư ngỏ nhấn mạnh, cũng như đợt bùng phát dịch SARS năm 2003, chủng virus corona (COVID-19) mới được cho là lây từ ĐVHD sang người do tiếp xúc gần ở một chợ hải sản tại Vũ Hán, Trung Quốc, nơi diễn ra tình trạng buôn bán ĐVHD bất hợp pháp.

Nhìn lại lịch sử gần đây, không ít đại dịch trong vòng 20 năm qua cho thấy mối liên hệ rõ với các ổ chứa virus trong các quần thể ĐVHD. Dịch SARS cuối năm 2002 và đầu 2003 từng lây nhiễm cho hơn 8.000 người ở 37 quốc gia và khiến 774 người tử vong vốn xuất phát từ một chủng virus betacorona mới có nguồn gốc từ dơi thông qua vật chủ trung gian là cầy vòi mốc (Paguma larvata). Hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS-CoV) bùng phát vào năm 2012 cũng bắt nguồn từ một chủng virus corona khác truyền qua lạc đà tới con người. Dịch tả lợn châu Phi (ASF) gần đây càn quét qua Trung Quốc, Việt Nam và 9 quốc gia khác được cho là bắt nguồn từ lợn hoang dã ở châu Phi.

Bài học từ dịch SARS và nay là COVID-19 rất rõ ràng: Các chủng virus mới sẽ tiếp tục lây truyền từ động vật hoang dã sang người trong quá trình buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã. Nghiên cứu được thực hiện tại Việt Nam và một số nước khác đã chứng minh virus corona tồn tại trong quần thể ĐVHD và buôn bán ĐVHD tạo cơ hội cho những virus này lây từ ĐVHD sang người.

Qua thư ngỏ, 14 tổ chức bảo tồn đề nghị Chính phủ Việt Nam thực hiện các hành động mạnh mẽ và bền vững để ngăn chặn mọi hoạt động buôn bán và tiêu thụ ĐVHD bất hợp pháp tại Việt Nam như: Đóng cửa chợ và những địa điểm có buôn bán ĐVHD bất hợp pháp, cấm các nhà hàng bán trái phép sản phẩm thịt hoang dã….

Trên tờ báo này chúng tôi đã viết nhiều, viết kỹ về chuyện tàn sát thiên nhiên hoang dã với các đường dây gớm ghiếc siêu lợi nhuận, xuyên quốc gia. Chính những hành vi này đã khiến cho dịch bệnh lây lan, rồi con người phải trả giá.

Đối thoại nóng từ thảm họa lây lan virus COVID-19 (kỳ 1) 1
Động vật hoang dã được buôn bán tại nhiều khu chợ

Từng đoàn xe tải rùa rắn, cả khỉ lóc nhóc được bán từ Campuchia sang các vùng biên giới nước ta như: An Giang, Bình Phước. Nhiều “hang ổ” ở Nghệ An, Đắc Nông, nhiều nhà hàng “đặc sản rừng” lúc nhúc thú bị thương, thú rừng giết mổ thui vàng, cấp đông nguyên con. Từng vạc lửa rầm rập nấu cao hổ. Từng góc chợ trung tâm của các tỉnh phía Bắc nước bạn Lào như Xiêng Khoảng, Luang Prabang, Hủa Phăn, Bò Kẹo thịt thú rừng nguyên con đầm đìa máu hay xẻ ra nhiều tảng lởm chởm. Rất nhiều trong số đó, muông thú sống và chết được thẩm lậu vào Việt Nam với nhiều thủ đoạn tinh vi.

Có lần, đi chợ “hàng con” (chợ thú rừng), tôi tò mò lật các tấm vải trắng ra, ở đó, la liệt các thi thể thú rừng khum khum chắp hai “tay” trước ngực như đang cầu cứu, van xin tha mạng. Có lẽ trước khi chết chúng quá sợ hãi hoặc co rúm lại tự vệ, cho nên ngay cả khi máu đã khô, thịt da đã cứng lại, có khi bốc mùi vì bán ế hoặc có khi lam nham trắng muốt lấy ra từ tủ đá, “bọn chúng” vẫn chắp tay như vậy. Lần nào nhìn các khu chợ la liệt nai, hoẵng, cheo, cầy hương, tay gấu bày đen kịt cả sạp hàng, tôi cũng luôn có cảm giác mình đang vào một căn phòng sau vụ thảm sát, mà vải phủ lên các gương mặt vô tội kia rất giống miếng vải trắng liệm đắp lên mặt một người mới lìa trần.

Vặt trụi thiên nhiên trong nước, giờ người ta lại nhập lậu động vật rừng từ châu Phi, từ các nước lân cận về, thứ bỏ vào mồm ăn uống, thứ bài chế làm “thần dược” tăng cường sinh lực. Nếu không sớm thay đổi các hành vi độc ác và mù quáng như đã kể ở trên, chúng ta sẽ phải trả giá bằng nhiều sinh mạng nữa.

Tử tế với động vật hoang dã là tự cứu chính mình!

Với thực trạng đó, nhiều người đặt câu hỏi về cơ chế lây lan dịch bệnh từ động vật rừng bị tàn sát, ăn thịt vào cơ thể con người ra sao?

Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với bà Hoàng Bích Thủy, Giám đốc Tổ chức WCS – Chương trình Việt Nam. Tổ chức này đã nhiều năm nghiên cứu và đưa ra các khuyến cáo rất sớm từ kết quả phân tích các “ổ dịch bệnh” từ động vật rừng bị tàn sát làm đồ ăn thức uống. Bà Thủy cũng là người đại diện cho WCS, tham gia ký tên vào Thư ngỏ gửi Thủ tướng Chính phủ Việt Nam về vấn đề này vừa qua.

– PV: Xin bà đánh giá về mức độ vi phạm của các đối tượng săn bắt, vận chuyển, buôn bán, sử dụng động vật hoang dã và sản phẩm liên quan ở VN.

– Bà Hoàng Bích Thủy: Tội phạm liên quan đến ĐVHD đang phát triển ngày một tinh vi. Luật pháp Việt Nam quy định đây là loại tội phạm rất nghiêm trọng, các cơ quan chức năng của Việt Nam cũng xác định nhiều trường hợp tội phạm được thực hiện có tổ chức và xuyên quốc gia. Việt Nam hiện vẫn được coi là ‘điểm đến’ của các mạng lưới tội phạm do vị trí địa lý thuận lợi và do chính chúng ta cũng là thị trường tiêu thụ mạnh các sản phẩm từ ĐVHD.

Đối thoại nóng từ thảm họa lây lan virus COVID-19 (kỳ 1) 2
Giết mổ, tiêu thụ động vật hoang dã cũng có thể lây nhiễm dịch bệnh

– Ở Việt Nam, việc lây dịch bệnh, virus từ ĐVHD (nhất là khi con người xâm hại chúng) theo bà, nếu có, thì bằng con đường cụ thể như thế nào?

Rất khó để nói chính xác cách thức virus gây bệnh trên người. Nhưng câu trả lời đơn giản về cách phòng ngừa sự lây truyền, phát tán virus là ngăn chặn sự tiếp xúc.

Tại Việt Nam và nhiều quốc gia khác, qua nghiên cứu, chúng tôi đã phát hiện virus Corona trên các loài dơi, gặm nhấm, linh trưởng, cũng như các động vật tịch thu được từ các vụ buôn bán trái pháp luật ĐVHD. Trong các nghiên cứu này, chúng tôi cũng tìm thấy các virus Corona đã được phát hiện trước đây và gây bệnh trên gia cầm, lợn nuôi nhà. Điều này cho thấy virus Corona có mặt ngay trong môi trường, trên các loài ĐVHD, cũng như các loài động vật nuôi thông thường và cả con người.

COVID-19 là một ví dụ của một chủng virus Corona mới có nguồn gốc từ ĐVHD đã biến đổi thành tác nhân gây bệnh trên người và hiện nay đã có thể lây từ người sang người. Các nghiên cứu trước đây của chúng tôi chưa từng phát hiện ra virus COVID-19. Đây có thể là một đột biến hoặc một thay đổi mới của virus. COVID-19 rất giống virus gây ra đại dịch SARS năm 2003 trong điều kiện tương tự – tại khu vực đông dân cư với nhiều hoạt động buôn bán ĐVHD và tại các khu chợ buôn bán ĐVHD sống.

– Trước tình trạng dịch bệnh như hiện nay, bà nghĩ gì và kiến nghị gì cụ thể hơn về lối ứng xử của con người với động vật và thiên nhiên nói chung?

Chúng ta cần nhìn lại cách thức con người đang hàng ngày tiếp xúc với động vật hoang dã: săn, bắt, giết, mổ, vận chuyển, ăn thịt, tàng trữ… Tất cả đều là các hành vi nguy cơ cao, tiềm ẩn các rủi ro lây nhiễm mầm bệnh. Một trong những cách hiệu quả nhất để hạn chế nguy cơ dịch bệnh bùng phát chính là hạn chế tối đa tiếp xúc giữa con người và các loài hoang dã có thể là vật chủ hoặc vật trung gian mang trong mình virus.

Từ trước đến nay, WCS luôn nhấn mạnh: Nạn nhân của nạn buôn bán động vật hoang dã đầu tiên là các loài thú hoang vô tội, nhưng sau đó sẽ là con người, chúng ta sẽ trả giá không chỉ về kinh tế, an ninh, uy tín quốc gia mà bằng chính sức khỏe của mình.

Trả lời phỏng vấn Báo Tuổi trẻ & Đời sống, Tiến sỹ Benjamin Rawson, Giám đốc Chương trình Phát triển và Bảo tồn, WWF-Việt Nam nhấn mạnh: “Dựa trên các báo cáo khoa học đã được phê duyệt, có thể thấy rằng dịch bệnh SARS, MERS cũng như COVID-19 đều được ghi nhận là dịch bệnh lây truyền từ động vật hoang dã sang người. Trong trường hợp của SARS, loài dơi là vật chủ mang virus, sau đó lây truyền sang cầy hương và cuối cùng là lây bệnh cho con người. Virus COVID-19 cũng được xác nhận là bắt nguồn từ loài dơi, tuy nhiên vật chủ lây truyền trung gian vẫn chưa được xác nhận, mặc dù các nhà khoa học Trung Quốc đưa ra khả năng vật chủ trung gian có thể chính là tê tê”.

Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm