Giáo sư thạch học hàng đầu Việt Nam tiết lộ những điều chưa biết về thiên thạch

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 4:14 03/10/2020 |

Giáo sư Phan Trường Thị là chuyên gia hàng đầu về thạch học. Chia sẻ của GS Thị giúp chúng ta có cái nhìn chính xác hơn về thiên thạch.

Giáo sư thạch học hàng đầu tiết lộ những điều chưa biết về thiên thạch
GS Thị dành gần cả cuộc đời nghiên cứu về đá

Nhà khoa học khiến đá “cất lời”

Trong các môn nghiên cứu địa chất, tồn tại một bộ môn khá đặc biệt, gọi là “thạch học” – chuyên tìm hiểu về các loại đá. Chẳng ai hiểu trái đất bằng những hòn đá trong lòng nó. Chẳng ai hiểu những hòn đá nói gì ngoài các nhà thạch học. Tại Việt Nam, một trong những nhà thạch học đầu tiên, nghiên cứu sâu sắc nhất về bộ môn này là GS.TSKH Phan Trường Thị, nguyên Phó Hiệu trưởng trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, đồng thời là chuyên gia hàng đầu về thạch học.

Ở tuổi 86, GS Phan Trường Thị vẫn thể hiện sự minh mẫn bất ngờ. Ông khỏe mạnh, nhanh nhẹn, thích mặc áo phông và dùng đồ ăn nhanh – có lẽ, đó là thói quen hình thành từ mấy thập kỷ khoác ba lô và cầm búa đi nghiên cứu về đá khắp mọi miền Tổ quốc. Sinh ra tại mảnh đất Bình Định, GS Phan Trường Thị tập kết ra Bắc từ năm 1954. Năm 1956, ông may mắn là một trong những sinh viên địa chất khoá I Đại học Bách khoa Hà Nội được lựa chọn để đào tạo theo ngành thạch học. Đầu những năm 1960, ông bước chân vào con đường nghiên cứu khoa học và rồi trở thành một trong những chuyên gia hiếm hoi về đá của ngành địa chất Việt Nam.

Hơn nửa thế kỷ qua, ông đã dành toàn bộ tâm huyết để nghiên cứu về đá. GS Phan Trường Thị bộc bạch: “Mọi nhà khoa học đều có khát vọng tìm ra chân lý. Nhưng không phải mọi chân lý đều hợp lý với cuộc sống hiện tại trong thời điểm nó xuất hiện. Một khi chân lý không tìm được sự hợp lý thì bi kịch ập đến với nhà khoa học. Đó là một hiện thực không thể phủ nhận”.

Ông say mê nghiên cứu về đá. Ông lăn lộn ở núi Nưa (Thanh Hóa), cao nguyên Đồng Văn (Hà Giang), mê mải tại miệng núi lửa Tây Nguyên và lần tìm những dấu vết thiên thạch tại miền Tây.  Bước vào ngành thạch học là bước vào cuộc hành trình gian lao vất vả nhưng luôn tràn ngập niềm vui và sự mới lạ. Hơn nửa thế kỷ nghiên cứu địa chất của GS Phan Trường Thị là sự kết nối của những năm tháng trèo đèo lội suối, ăn ngủ giữa núi rừng; những chuyến đi thực địa đầy gian khổ và thiếu thốn, chân trần lội suối giữa mùa đông buốt giá.

Giáo sư thạch học hàng đầu tiết lộ những điều chưa biết về thiên thạch 1
Một viên thiên thạch được GS Phan Trường Thị nghiên cứu

Đó còn là những đêm nằm đốt lửa canh thú dữ cho học trò ngủ, rồi những lúc gặp cả đoàn voi ngay trên đường thực địa khiến ai nấy phải bỏ chạy thục mạng… Gian khổ trên đường thực địa hẳn chỉ có nhà địa chất mới hiểu. Nhưng mà sung sướng thì cũng chẳng có gì so sánh được: Nhấm nháp một vài chén rượu với thịt cá, mừng rỡ nhảy chồm lên vì phát hiện ra một loại đá mới hay cả đoàn hò reo sung sướng khi phát hiện ra những mỏ vàng cho đất nước.

Đối với GS Phan Trường Thị, mỗi tảng đá là một câu chuyện – có những câu chuyện kéo dài hàng triệu năm, chứa đựng biết bao nhiêu điều bí mật. Đặc biệt, ông quan tâm khá lớn đến “đá trời” – thiên thạch, không phải vì giá trị năng lượng hay phong thủy của loại đá này, mà đơn thuần là tò mò về những kiến thức khoa học mà những tảng đá từ ngoài vũ trụ mang đến.  

Loại thiên thạch có “giá”?

GS Phan Trường Thị đã viết hàng loạt giáo trình để giảng dạy về thạch học. Chính vì thế, ông có cái nhìn rõ ràng, minh bạch về thiên thạch. GS Thị phân tích: “Thiên thạch là đá được tạo thành trong không gian vũ trụ (ngoài trái đất) và rơi trên bề mặt trái đất dưới dạng những vật thể cứng có kích thước từ rất nhỏ (vài cm) cho đến vô cùng lớn (hàng chục tấn trọng lượng). Đôi khi có những thể thiên thạch khi rơi vừa chạm vào bề mặt trái đất đã bị nổ tung, không hề để lại một di thể vật chất nào mà chỉ được ghi nhận bởi vết tích của một vụ nổ khổng lồ.

Hầu hết thiên thạch đều chứa hai nguyên tố kim loại sắt và nikel, từ một lượng vô cùng nhỏ cho đến gần như toàn phần khối đá. Tuy vậy, không phải lúc nào cũng có thể phát hiện hai nguyên tố đó, vì vậy không thể dùng sắt và nikel làm tiêu chí để nhận dạng một khối đá là thiên thạch”.

Giáo sư thạch học hàng đầu tiết lộ những điều chưa biết về thiên thạch 2
Hồ Bosumtwi (Ghana) được hình thành do một vụ va chạm thiên thạch với bề mặt Trái Đất

Theo nghiên cứu của GS Thị, trên bề mặt trái đất, hàng năm người ta có thể nhặt khoảng 500 mảnh thiên thạch với kích thước rất khác nhau, trong đó đôi khi có những khối khổng lồ nặng đến hàng chục tấn và tạo nên những hố nổ có đường kính từ vài chục mét đến hàng kilomet. Thành phần các mảnh thiên thạch rất khác nhau và được phân loại theo các tiêu chí khác nhau. Theo bảng phân loại mới nhất (Krot và nnk, 2007): khoảng 86% có thành phần Chondrit (tỷ trọng 3,0-3,7) (tên gọi theo khối đá có dạng những hạt hình cầu); 8% có thành phần Achondrit (tỷ trọng 3,12); số còn lại là những thiên thạch sắt (hợp kim của sắt và nikel).

Chondrit có thành phần chủ yếu là các khoáng vật silicat (olivin, pyroxen…), trong tạp chất có vật chất hữu cơ (chủ yếu là những acid amino) và những hạt vật liệu lạ có thể là vật liệu “tiền Thái dương hệ”. Hầu hết Chondrit đều có tuổi 4,55 tỷ năm qua phân tích đồng vị phóng xạ, vì vậy nó được xem là di tích của thành phần nguyên thủy Thái Dương hệ và cũng được xem là vật liệu xây dựng nên mọi hành tinh của Thái Dương hệ. Thành phần hóa học Chondrite tương tự đá siêu mafic của vỏ trái đất, đá rất nghèo SiO, giàu MgO và FeO, có một lượng đáng kể Ni. Đối sánh với thành phần hóa học của lớp Manti của trái đất thì cũng thấy những nét tương tự.

Nói cách khác, có một loại thiên thạch sở hữu thành phần gần gũi với đá magma, thành phần mafic của Vỏ Trái đất và như vậy được xem là vật liệu “Vỏ” của các thiên thể. Đây là loại không quá quý hiếm và ít giá trị nghiên cứu, cũng như ít giá trị kinh tế.

Bên cạnh đó, tồn tại một loại thiên thạch vô cùng hiếm hoi với thành phần trung gian giữa thiên thạch sắt và  thiên  thạch  đá.  Điển hình là Pallasite (tỷ trọng 4,76) chiếm khoảng 1% số mảnh thiên thạch nhặt được trên toàn bộ trái đất. Thành phần của Pallasite ngoài hợp kim Fe-Ni còn có cả silicat như olivin. Hiện nay các nhà sưu tầm rất quan tâm đến Pallasite, có khi giá một mảnh Pallasite bán được 1.000 USD/gr.

Hiện nay trên thị trường thế giới, thiên thạch được rao bán hay đấu giá công khai và giá cả rất khác nhau từ 1-2 đô la Mỹ (một mảnh) đến hàng chục nghìn đô la Mỹ, tùy thuộc loại hình. Đắt nhất là thiên thạch Pallasite rất hiếm vì nó là nhân của một hành tinh nào đó bị nổ tung. Thiên thạch là đá quý và hiếm nhưng không dùng làm trang sức mà chỉ dùng cho các bộ sưu tập.

Đặc biệt, cũng cần phải đề cập đến một loại thiên thạch có nguồn gốc từ mặt trăng và Sao Hỏa. Nhận biết loại thiên thạch này nhờ đối sánh với những mẫu thiên thạch mà các nhà du hành vũ trụ nhặt được từ Mặt Trăng và Sao Hỏa. Đó là những mảnh thiên thạch vô cùng hiếm hoi và rất đắt giá khi các nhà sưu tầm trao đổi với nhau.

Giáo sư Thị nhấn mạnh, khi nói về thiên thạch cũng cần nói rõ Tectit và Impactit, chúng không phải là thiên thạch. Trên thực tế, tectit cũng là những vật thể từ khoảng không vũ trụ rơi trên bề mặt Trái Đất, có thành phần rất giàu SiO (lớn hơn 65%) nhưng không gắn liền với những hố nổ và kích thước nhỏ (từ vài dm cho đến mm). Chúng có hình dạng như những giọt nước, đĩa, củ khoai v.v. Màu sắc thường đen tuyền với bề mặt rỗ. Đôi khi có màu lục còn gọi là Moldavite. Những loại đá này cũng khá bắt mắt, và thường được thương lái “hóa phép” gọi là thiên thạch, nhưng thực tế không phải như vậy. Do đó, người mua cần phải tỉnh táo, tránh bị lừa đảo, tiền mất tật mang.

Hoài Sơn

Bình luận

Bạn có thể quan tâm