Các “chiến binh” mặc áo blouse trong phòng thí nghiệm: Kịch chiến với “giặc” SARS-CoV, chuyện bây giờ mới kể!

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:10 19/03/2020 |

Khi virus SARS-CoV xâm nhập tế bào, nó sẽ nhân lên, phá vỡ tế bào. Và cái quyết định là phải nhìn thấy virus trong tế bào. Ở bệnh viện, chẩn đoán bệnh là chẩn đoán lâm sàng. Còn ở dịch tễ, thì việc “bắt” được virus SARS-CoV là chẩn đoán khẳng định, rằng bệnh nhân đã nhiễm SARS.

Kịch chiến với virus SARS-CoV, chuyện bây giờ mới kể 1
Bác sĩ, tiến sĩ dịch tễ Nguyễn Thị Thường

Việt Nam là quốc gia thứ 3 phân lập thành công virus Corona chủng mới (SARS-CoV-2, trước đây gọi là nCoV). Đây là bước rất quan trọng trong việc tìm hướng điều trị cho bệnh nhân, là tiền đề để nghiên cứu, sản xuất bộ sinh phẩm chẩn đoán nhanh dịch bệnh cũng như nghiên cứu vắc xin. Không trực tiếp tiếp xúc với bệnh nhân, nhưng bác sĩ dịch tễ lại là những người đối mặt với hàng triệu con Coronavirus trong quá trình phân lập. Và một điều có lẽ không nhiều người biết, là việc tìm ra virus gây dịch COVID-19 có “đóng góp” không nhỏ của virus SARS-CoV (loại virus 17 năm trước gây ra dịch SARS).

Báo Tuổi trẻ & Đời sống xin được gửi đến độc giả cuộc trò chuyện với bác sĩ, tiến sĩ dịch tễ Nguyễn Thị Thường, người đã “chỉ mặt đặt tên” virus SARS-CoV. Qua đó có thể phần nào hình dung được vì sao “chống dịch như chống giặc”, cũng như những cống hiến lặng thầm của các “chiến binh” mặc áo blouse trong phòng thí nghiệm.

“Bắt” virus từ bệnh phẩm của đồng nghiệp

– PV: Tên chính thức của virus đang gây dịch COVID-19 là SARS-CoV-2. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chọn tên đó vì đặc tính gen của virus này liên quan đến loại virus Corona gây dịch bệnh SARS năm 2003. Chị có thể nói ngắn gọn về sự liên quan này?

– Bác sĩ, tiến sĩ dịch tễ Nguyễn Thị Thường: Trước khi xuất hiện SARS, Coronavirus chỉ gây cảm cúm xoàng thôi. Tôi nhớ cô giáo dạy chúng tôi về họ Coronaviridae ở Viện Pasteur Paris mở đầu bài học rằng: “Tôi cũng thích làm việc với các tác nhân “quý tộc” như HIV. Nhưng ở Pháp, chỉ còn vị trí làm với Coronaviridae nên tôi đành chấp nhận làm việc với con virus “nhà quê” này vậy”. Nhưng sau đó, họ Coronaviridae đã gây ra SARS, MERS và bây giờ là COVID-19.

– Mười bảy năm trước, chị nhận nhiệm vụ phân lập virus gây bệnh SARS trong bối cảnh nào?

– Phân lập virus là việc nuôi virus, khi nó mọc, phát triển trên tế bào thì “bắt” nó. Khi virus SARS-CoV xâm nhập tế bào, nó sẽ nhân lên, phá vỡ tế bào. Và cái quyết định là phải nhìn thấy virus trong tế bào. Ở bệnh viện, chẩn đoán bệnh là chẩn đoán lâm sàng. Còn ở dịch tễ, thì việc “bắt” được virus SARS-CoV là chẩn đoán khẳng định, rằng bệnh nhân đã nhiễm SARS.

Kịch chiến với virus SARS-CoV, chuyện bây giờ mới kể 2
Hình ảnh tế bào bị virus SARS-CoV hủy hoại

Tháng 3/2003, lúc đó Việt Nam đã có SARS nhưng chúng ta vẫn chưa biết đến SARS. Hồi đó, tôi là một bác sỹ của phòng thí nghiệm virus sởi, chịu trách nhiệm về chẩn đoán và nghiên cứu sởi, rubella. Cuối tháng 3, tôi được yêu cầu lên gặp GS.TS Hoàng Thuỷ Nguyên, là chuyên gia đầu ngành virus học. GS. Nguyên nói với tôi: “Tôi muốn cô vào phòng thí nghiệm phân lập virus SARS. Tôi cho cô vài ngày suy nghĩ, cô cứ nghĩ kỹ đi rồi cho tôi biết”. Tôi đã suy nghĩ kỹ, có vài ngày để làm một số việc thực sự cần thiết cho gia đình. Trước khi vào phòng thí nghiệm để phân lập virus SARS, tôi đề nghị là để đảm bảo một trong số các nguyên tắc về an toàn sinh học khi làm việc với tác nhân nguy hiểm thì phải có ít nhất 2 người mỗi nhóm. Vài ngày sau, tôi được biết là tiến sĩ Hiền Thanh (lúc đó là Trưởng phòng Đường ruột) sẽ làm cùng tôi.

Công việc phân lập virus SARS bắt đầu vào tối thứ 2, ngày 7/4/2003 tại phòng thí nghiệm virus hô hấp. Nhóm phân lập phải làm buổi tối vì nhóm sinh học phân tử và các chuyên gia của Trung tâm Phòng và Kiểm soát bệnh tật (CDC) Mỹ làm vào ban ngày.

– Quá trình phân lập virus SARS diễn ra như thế nào, thưa bác sĩ?

– Ngoài độc lực cao ra thì các mẫu bệnh phẩm SARS luôn gây nhiễm khuẩn, chính vì vậy tôi phải sử dụng nồng độ kháng sinh cao gấp đôi bình thường để xử lý bệnh phẩm. Sau khi cấy virus vào tế bào, hàng tối, tôi vào phòng thí nghiệm kiểm tra việc các virus thuộc họ Coronaviridae huỷ hoại tế bào (CPE) như thế nào. Sau 24 giờ, tôi có thấy có một mẫu phân lập (trong 4 mẫu của 4 bệnh nhân) có một vài tế bào biến đổi. 48 giờ sau cấy (thứ 4, ngày 9/4/2003), tôi thấy chai tế bào nghi ngờ có số tế bào biến đổi nhiều hơn. Đến 80 giờ sau cấy thì tiến sĩ Hiền Thanh thừa nhận là virus đã hủy hoại tế bào, nhưng các cán bộ khác trong phòng soi kính chưa thừa nhận.

Lúc đó, ông chuyên gia CDC Mỹ nói: “Để tôi vào xem nào”. Sau khi soi kính xong, ông ấy bảo với mọi người trong phòng rằng, không những là hủy hoại tế bào mà hình ảnh hủy hoại còn rất đẹp. Sau đó, có hình ảnh hiển vi điện tử, có virus bị trung hoà bởi huyết thanh của bệnh nhân SARS đã khỏi bệnh. Viện trưởng, GS.TS. Hoàng Thuỷ Long công bố Việt Nam đã phân lập được virus SARS. Sau đó, chúng tôi áp dụng quy trình này và phân lập thêm được 3 chủng virus từ các bệnh nhân của Bệnh viện Việt-Pháp, là những đồng nghiệp của chúng tôi.

Đối mặt với hàng triệu virus SARS-CoV trên tay

– Nguy cơ đối với các y bác sĩ trực tiếp chăm sóc, điều trị bệnh nhân thì ai cũng hiểu được phần nào. Nhưng nguy hiểm của những người làm việc, đối mặt trực tiếp với virus như chị thì không nhiều người biết. Chị có thể chia sẻ về những nguy cơ này?

– Với SARS-CoV, chúng tôi xác định đích cần đến là gì và phải tìm con đường an toàn nhất để làm, như: Hạn chế tối đa mở nắp chai nuôi cấy, không ly tâm, không tạo hạt mù, không trộn bằng máy… Nhưng đến bước trung hòa, trong mấy tiếng đồng hồ thực hiện, chúng tôi phải làm việc trên nhiều chai nuôi cấy virus SARS-CoV, mà chai nào cũng phải mở. Đồng nghĩa với việc mỗi khi mở một chai tế bào ra, là chúng tôi phải phơi nhiễm với 1 triệu – 10 triệu virus SARS-CoV, thậm chí lên tới 100 triệu con.

Kịch chiến với virus SARS-CoV, chuyện bây giờ mới kể
Bác sĩ Thường làm việc trong phòng thí nghiệm

– Chị có nói với gia đình việc mình tham gia phân lập SARS-CoV? Và trước khi quyết định nhận nhiệm vụ đó, chị đã nghĩ gì?

– Khi nghe lời đề nghị của giáo sư Nguyên, tôi đang ôn thi cao học Đại học Y Hà Nội và học để thi thực tập nội trú tại Pháp. Tôi đã nghĩ, mình mới ba mươi tuổi, mình muốn sống, muốn đi học tiếp, và còn gia đình nữa… Nhưng ngay sau đó, tôi đã quyết định làm SARS, bởi đó là nghề mà tôi chọn theo, tôi không thể vì khó hay nguy hiểm mà từ chối được. Hơn nữa, nếu thành công trong điều trị ở bệnh viện, thì có thể cứu được một người, nhưng thành công ở dịch tễ, thì có thể cứu sống cả triệu người.

Trước khi nhận nhiệm vụ, tôi có đến nhà anh trai, đến nhà chị gái để thăm và dặn họ những ngày này đừng về thăm mẹ và tôi. Tôi dành một ngày chỉ ở nhà chơi với mẹ nhưng cũng không nói gì với ai về việc làm SARS. Sau nhiều ngày tôi đi làm từ sáng sớm đến nửa đêm mới về, chị gái tôi cũng đoán được việc tôi đang làm, vì khi đó, Bệnh viện Việt – Pháp đã phải tự cách ly và tin tức về SARS ngày một nhiều. Sau khoảng một tháng, tôi về nhà, rất khuya nhưng chị gái vẫn ngồi đợi. Thấy tôi, chị đã nhào đến ôm và khóc.

– Khi đó cả cơ sở vật chất và máy móc thiết bị y tế còn thiếu thốn, chứ không được như bây giờ. Các chị đã vượt qua những thiếu thốn đó để thành công ra sao?

– Cả Viện lúc ấy cùng chung tay, người đến Bệnh viện Việt – Pháp, Bệnh viện Nhiệt đới lấy bệnh phẩm. Trưởng khoa virus của tôi sang Trung tâm Nghiên cứu, sản xuất Vắc xin và Sinh phẩm Y tế (POLYVAC) lấy tế bào thận khỉ tiên phát để về cấy virus… Hồi đó, POLYVAC có một kính hiển vi rất tốt nhưng không có kết nối với camera tự động. Giám đốc Trung tâm có một chiếc máy ảnh kỹ thuật số, ông gắn nó với cái kính hiển vi. Khi chụp, nếu bấm vào nút chụp của máy ảnh thì bị rung, nên mọi người trong Trung tâm “chế” thêm một cái dây kéo, chỉ cần kéo cái dây là chụp được ảnh. Nhiều lần, chúng tôi phải sang POLYVAC nhờ chụp ảnh, các anh chị vô cùng nhiệt tình, nhờ gì cũng được, lúc nào cũng được.

Tôi nhớ nhất là GS.TS Nguyễn Văn Mẫn – một chuyên gia hàng đầu về hiển vi điện tử của Việt Nam. Bác Mẫn đã nghỉ hưu rồi nhưng hôm đó vẫn đến phòng thí nghiệm để soi kính. Tôi thực sự ngạc nhiên và cảm động khi thấy bác ở đó. Buổi trưa, khi tôi vào văn phòng, bác Mẫn đang ăn cơm trưa và cười rất hiền hòa, vui vẻ. Bác nói với tôi: “Cả đời bác chưa bao giờ ăn cơm bụi cả, thế mà hôm nay bác phải ăn cơm hộp đây này, để soi tìm cái “anh” SARS đấy”. Nhờ sự chung sức, nỗ lực của mọi người, mà sau 45 ngày xuất hiện ở nước ta, Việt Nam đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận là quốc gia đầu tiên khống chế thành công dịch SARS).

– Cảm ơn bác sĩ!

Quân Anh

Bình luận

Bạn có thể quan tâm