Người cõng cả “mỏ vàng” về “gửi em ở cuối sông Hồng”

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:36 21/02/2021 |

Sau 11 năm trò chuyện với từng vỉa tầng quả đất vừa già nua và tươi mới, Dương Soái làm phóng viên chiến trường trên mặt trận biên giới Lào Cai, hồi tháng 2 năm 1979. Anh đi gần như trọn vẹn cuộc chiến tranh biên giới, tận mắt nhìn thấy “đầu rơi máu chảy” theo đúng nghĩa đen. Bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” đã bật ra từ thảm cảnh chiến tranh đó.

Người cõng cả “mỏ vàng” về “gửi em ở cuối sông Hồng" 2
Đầu nguồn của các con sông luôn đẹp

“Hóa đá rồi vẫn vỗ cánh thời gian”

Dương Soái tác giả của bài thơ nổi tiếng “Gửi em ở cuối sông Hồng”, vốn là công nhân địa chất, với lí lịch 11 năm mưa dầm cơm vắt “tiến vào rừng sâu làm giàu cho Tổ quốc” – đi tìm quặng. Cái mỏ quặng sắt mà anh cùng đồng đội tìm ra, nghe nói nó gồm triệu triệu tấn, lớn thứ nhì Việt Nam, chỉ bé hơn mỏ sắt Thạch Khê trong Hà Tĩnh thôi. Cái từ trường nào đó của biển sắt trong lòng đất ấy đã khiến các bác lái máy bay trên trời mấy phen hoảng hồn: Vì khi bay qua vùng “vàng thoi bạc nén” ấy, sóng vô tuyến của tàu bay sẽ bị nhiễu hết cả!

Riêng anh, 11 năm ấy, anh “cũng kiếm được khoảng 30 bài thơ”. Những câu thơ lấp lánh như vàng ròng trong mỏ sắt, mỏ đồng vùng Hoàng Liên Sơn (cũ). Đời anh “Y tá địa chất” (tên bài thơ của Dương Soái) nay đây mai đó: “Những bắp tay xắn trần võ đi cuồn cuộn”, giữa rừng rú “Nhà ở tạm thôi nên phải rộng tầm nhìn/ Biết chắn gió đông, giành tia nắng sớm”.

Tôi thích những vần thơ lãng mạn hơn cả tình yêu của chàng trai địa chất Dương Soái, khi anh mới 23 tuổi (sáng tác năm 1973). Có lẽ phải những người thích tiêu xài thời gian bằng những kỷ nguyên, những ngàn triệu năm thì mới hiểu thấu tâm trạng của kẻ đi tìm dấu chân tiến hóa của quả đất tự thuở hồng hoang:Đây hòn than in đậm nét lá cây/ Ba trăm triệu năm bát ngát đầm dương xỉ/Và đây con thằn lằn bay gợi nhiều nỗi nhớ/ Hóa đá rồi vẫn vỗ cánh thời gian(BàiĐất lạ).

Sau 11 năm trò chuyện với từng vỉa tầng quả đất vừa già nua và tươi mới, Dương Soái làm phóng viên chiến trường trên mặt trận biên giới Lào Cai, hồi tháng 2 năm 1979. Anh đi gần như trọn vẹn cuộc chiến tranh biên giới, tận mắt nhìn thấy “đầu rơi máu chảy” theo đúng nghĩa đen. Bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” đã bật ra từ thảm cảnh chiến tranh đó.

Người cõng cả “mỏ vàng” về “gửi em ở cuối sông Hồng"
Tác giả và nhà thơ Dương Soái

“Chỉ cần nói rằng em vẫn sống!”

Cuộc chiến đau lòng tới mức, cứ nhắc cụm từ “Tháng hai bảy chín” là ai nấy lặng đi, Dương Soái cũng lặng đi. Anh tẩn mẩn đi lục tìm những bản thảo viết tay trên những vuông giấy nâu xám một thời. Chữ anh viết bằng bút mực xiên xiên, nhi nhít gạch xoá. Đó là phóng sự tường thuật trực tiếp từ chiến trường máu lửa “một mất một còn” hồi “tháng hai bảy chín”.

Dương Soái kể:”Năm 1979, chiến tranh biên giới nổ ra. Tôi nhận lệnh của lãnh đạo vào chiến dịch “tường thuật nóng”! Tôi đi ngược lên biên giới, gặp những đoàn người sơ tán, họ đi trùng trùng với nỗi hoang mang khủng khiếp! Những hình ảnh không bao giờ tôi quên được: Thỉnh thoảng pháo địch lại nã trúng đoàn người chạy đạn. Vài người chết. Đoàn người càng táo tác. Họ dắt díu nhau chạy xuôi vào nội địa, cũng chẳng biết sẽ đi đến đâu. Có người vai đeo súng trường, máu trên người vẫn xối xả, ròng ròng. Họ vẫn cứ đi. Chợt tôi gặp tiểu đoàn bộ đội vừa quần nhau với giặc trở ra. Họ gặp nhau, ai cũng xuýt xoa: “Tao tưởng mày chết rồi”. Vài người khóc, rồi tất cả cùng khóc. Bộ đội mình hy sinh nhiều quá, có đơn vị gần hết… quân số.

Gặp nhà báo, anh em chỉ nhờ mỗi việc: Anh viết bài, nhớ báo tin cho gia đình, đồng đội là chúng em vẫn còn sống. Chúng em không thể lui về tuyến sau được giữa lúc Tổ quốc lâm nguy này. Em còn thì biên giới mình vẫn còn. Nhiều người mượn tôi cái bút viết thư cho gia đình. Có người viết vài dòng rồi đề địa chỉ gia đình, người yêu vào cuối lá thư rồi nhét vào tay tôi nhờ tôi kiếm phong bì, ghi địa chỉ, bỏ thư vào thùng hộ. Có người chỉ đưa mỗi tên hòm thư người thân rồi bảo: “Anh viết hộ em mấy dòng. Chỉ cần nói rằng em vẫn sống!”. Có người viết thư cũng chỉ với mong muốn, cần gửi những dòng chữ cuối cùng của mình về tới gia đình! Tôi đã khóc và mỗi lúc nhớ đến chuyện này tôi lại muốn khóc. 

Tôi đi gửi đầy một thùng thư cho anh em lính trẻ. Có anh bảo vệ đài truyền thanh bị pháo tiện đứt hai rẻ xương sườn. Có anh dân quân bị mảnh pháo bắn bay văng mất gót chân, anh vẫn hướng dẫn bà con sơ tán, mỗi bước chân một bước đỏ loang toàn máu. Có đơn vị, tôi vừa hoàn thành chương trình, giọng anh lính trẻ phát biểu hồn nhiên trên đài xong thì cũng là lúc đồng đội cấp báo: Chính anh ấy đã hi sinh! 

Giữa hai trận đánh, anh ngồi trong căn nhà lá ở Phố Lu (là nhà khách của huyện) và làm… thơ. Anh viết trong tâm trạng của một người mong manh sinh tử ngoài mặt trận, muốn gửi tình yêu thương tha thiết ấy về với người hậu phương; trong tâm trạng của một người yêu gửi một người yêu (thực tế, lúc bấy giờ, người vợ trẻ và gia đình Dương Soái cũng đang ở Duy Tiên , Hà Nam – ở cuối sông Hồng).

Người cõng cả “mỏ vàng” về “gửi em ở cuối sông Hồng" 1
Dòng sông tuyệt sắc nơi đầu nguồn biên ải, từng gợi cảm hứng cho nhiều sáng tác lừng danh

Anh viết, khi anh nhớ tới những lá thư viết vội, viết dở, hoặc không kịp viết gì của những người lính trẻ ngoài mặt trận bỏng rát kia. Thế nên, có những câu thơ, nhiều người vui tính bảo hơi “khát máu”, cũng là vì thế (xin phân biệt, khi nhạc sĩ Thuận Yến phổ nhạc, lời bài thơ có một số thay đổi, sau đây là phần thơ): “Khi Tổ quốc trao anh lên tuyến đầu chặn giặc/ Khi Lào Cai trong anh đã trở thành máu thịt/ Đạn lên nòng, anh giữ ngọn nguồn sông!…Giữa dòng sông nghìn xác thù ngã gục/ Máu giặc loang ố cả một vùng”.

“Rùng rợn” nhất là những dòng cuối bài thơ: “Nếu gặp dòng sông ngầu lên sắc đỏ” (máu giặc), “qua màu nước sông Hồng, em hiểu chiến công anh!”. Bài thơ hay bởi sự chân thành và tính trữ tình của nó. “Nên ngày ngày cùng bạn bè lên chốt/ Anh lại xuống sông Hồng cho thỏa nỗi mong em”. Cái cảnh “Quân tại Tương giang đầu/ Thiếp tại Tương giang vĩ” đó, từ cổ xưa đến giờ, bao giờ cũng lãng mạn.

Dương Soái trăn trở nhiều với thơ. Cho nên, cái buổi sáng nghe cô bạn bên trường sư phạm nói: “Bài thơ “Gửi em ở cuối sông Hồng” của anh được nhạc sĩ Thuận Yến phổ nhạc, Đài Tiếng nói Việt Nam vừa phát hay lắm”, Dương Soái đã rất phấn chấn. Đó là vào năm 1980. Từ đó, tên Dương  Soái đã thêm một lần đóng đinh với “Gửi em ở cuối sông Hồng”, nhất là trong cái góc làng văn nghệ vốn vẫn lặng lặng với mây núi Hoàng Liên Sơn, nơi anh sống và công tác và từng làm Chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh Yên Bái.

Bữa rượu trên Hồ Thác Bà cùng nhạc sỹ Thuận Yến

 Độ ấy, cũng lạ, liên tục thính giả yêu cầu nhà đài phát lại bài “Gửi em ở cuối sông Hồng”, thế là anh liên tục được nghe những ca từ trữ tình thì trữ tình thật, song có cả máu, cả nước mắt của mình. Không ngờ khoảng một năm sau, anh Sum, người Mường, Giám đốc nhà máy Thủy điện Thác Bà, Yên Bái (thủy điện đầu tiên ở Việt Nam) gọi điện mời Dương Soái tới nhà uống rượu. “Có khách đặc biệt”!

Dương Soái đến, mới ngã ngửa ra, khách là vợ chồng nhạc sĩ Thuận Yến. Vừa lên nghỉ mát du thám lòng hồ Thác Bà, nhạc sĩ Thuận Yến nóng lòng hỏi ngay địa chỉ thi sĩ Dương Soái để cảm ơn và nói lời tri kỉ. Lần đầu tiên hai tác giả “Gửi em ở cuối sông Hồng” gặp nhau và uống rượu. Nhạc sĩ trân trọng và chu đáo vô cùng với tác giả bài thơ.

Bây giờ, ngồi bàn lại câu chuyện “Gửi em ở cuối sông Hồng”, Dương Soái thầm cảm ơn nhạc sĩ Thuận Yến, người đã nhuận sắc cho bài thơ được đi vào lòng người yêu thơ, yêu nhạc. Rằng, thơ Dương Soái viết “Anh ở Lào Cai, nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt”, đấy là cái tình rất cụ thể của người chiến sĩ ở mặt trận Lào Cai bỏng lửa năm 1979, nhưng khi Thuận Yến phổ nhạc: “Anh ở biên cương, nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt”, tự dưng bài thơ phổ quát hơn, thơ bay rộng hơn trên khắp dải biên cương từ địa đầu Lũng Cú tới cực mũi Cà Mau.

Hình như những “hạt sạn” vui vui và tính cục bộ trong một cuộc chiến ở một vùng phên giậu trong bài thơ đã được Thuận Yến “sửa sang” rất kĩ. Đến những đoạn như sau trong bài hát thì hoàn toàn không phải là của Dương Soái:“Em ở phương xa, nơi con sông Hồng chảy về với biển, ở trên anh đầu nguồn biên giới/ Cuối dòng sông nơi ấy em chờ”.

Ngoài ra, cũng có những câu thơ hay nguyên bản của Dương Soái mà những người chỉ nghe nhạc thôi sẽ chưa có dịp được thưởng thức, khi người lính từ trên chốt chiến đấu xuống mặt nước “nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt”, chàng ước ao:“Giá chúng mình còn cái thuở dung dăng…/Anh thả lá thuyền xuôi về dưới ấy
Em ra sông chắc là em sẽ thấy/ Chỉ nỗi nhớ chúng mình đủ ấm mọi mùa đông”.

Những câu thơ ấy đẹp và da diết đến day dứt lòng. 

Bài và ảnh Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm