Nhà cách mạng nổi tiếng Trịnh Đình Trọng, người được đặt tên phố ở Sài Gòn (kỳ 1)

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:04 19/11/2020 |

Nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng đã được vinh danh, được lấy tên để đặt tên đường giữa lòng TP. Hồ Chí Minh – con phố dài và đẹp, nhiều nhà hàng xa hoa…

Nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng, người mang tên phố ở Sài Gòn (kỳ 1)
Bà Nguyễn Thị Minh Hồng, gần 90 tuổi, con gái nhà cách mạng Nguyễn Hữu Phú đang sống ở Hà Nội

Tình cờ, về xã Tây Mỗ, ngoại thành Hà Nội, chúng tôi nghe bà Nguyễn Thị Minh Hồng, năm nay 87 tuổi, con gái nhà cách mạng lão thành Trịnh Đình Trọng (tên khai sinh là Nguyễn Hữu Phú, SN 1908 tại Tây Mỗ) tâm sự về việc không ít người đã nghi oan, thậm chí “rủa” bà là con của người đi theo “Quốc Dân Đảng” (theo dân gian họ cứ nghĩ cụm từ trên đi cùng với sự “phản động”). Lại nghe con cháu buồn bực kể về việc bố mình, ông nội mình được vinh danh, được lấy tên “Trịnh Đình Trọng” để đặt tên đường giữa lòng TP. Hồ Chí Minh – con phố dài và đẹp, nhiều nhà hàng xa hoa, giá nhà đất cao ngất ngưởng; trong khi địa phương vẫn có kẻ dè bỉu này nọ.

Bí thư Thành ủy Sài Gòn, “chủ bút” của nhiều tờ báo

Chúng tôi lên mạng internet tìm kiếm, thì thấy thông tin nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng đúng là một con người huyền thoại, từng giữ các chức vụ quan trọng như: Bí thư Thành ủy Sài Gòn từ tháng 5 năm 1946; Bí thư Đảng bộ Hải Phòng từ năm 1940; Bí thư Phủ ủy Phủ Hoài Đức (nay thuộc Hà Nội) từ năm 1939… Thế nhưng, tư liệu về nhà cách mạng kiệt xuất ấy chỉ có vài dòng sơ lược. Lịch sử Đảng bộ nơi cụ sinh ra, nơi cụ làm Bí thư Thành ủy, cũng rất chung chung và ngắn ngủn.

Ngạc nhiên hơn, nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng còn làm chủ bút mấy tờ báo ở Sài Gòn – Chợ Lớn, tham gia làm báo trong tù thực dân rất oanh liệt. Cả khi bị địch bắt và tù đày dã man ở hai địa ngục trần gian khét tiếng là Nhà tù Sơn La, Nhà tù Côn Đảo; ông vẫn cùng đồng chí đồng đội tham gia làm báo “Độc lập”, ngay trong cảnh gông cùm với chế độ hà khắc của đám cai ngục. Sau này, cụ tham gia  “cầm trịch” tờ báo có cái tên quật cường “Chống Xâm lăng”, cũng không thể nào quên các tờ báo có tên “Liên Việt”, “Tiến lên” rồi cả “phiên bản trước” của tờ “Chống Xâm lăng” là tờ “Thông tin Kháng chiến”. Sau này, cụ Trịnh Đình Trọng còn làm Phó Giám đốc Sở Văn hóa Thông tin Nam Bộ…

Nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng, người mang tên phố ở Sài Gòn (kỳ 1)
Nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng, từng là Bí thư Thành ủy TP. HCM vào năm 1946

Năm 1951, do nhiều năm nếm mật nằm gai, đi từ Bắc chí Nam hoạt động cách mạng bí mật, do quá trình tù đày ở hai địa ngục trần gian khét tiếng nhất lịch sử Việt Nam, cụ Trịnh Đình Trọng đã mắc trọng bệnh và mất tại Bạc Liêu. Đồng chí, đồng bào mai táng cụ tại bờ Kinh Xáng, xã Trí Phải, nay thuộc trung tâm tỉnh lỵ Bạc Liêu. Thế rồi, vật đổi sao dời, hơn nửa thế kỉ trôi qua, thân nhân tìm về thì không sao thấy được di cốt của nhà cách mạng ấy nữa. Tại nghĩa trang TP. HCM hiện nay, phần mộ đồng chí Trịnh Đình Trọng và vợ là cụ Sáu (cũng là một lão thành cách mạng) nằm cạnh nhau. Song, mộ cụ Trọng chỉ là “mộ gió”, tức là không có di cốt bên dưới.

Tháng 10 năm 2020, chúng tôi gặp con trai cụ Trịnh Đình Trọng tại Sài Gòn. Ông tên là Nguyễn Thành Đồng, từng làm cán bộ Đài Đài Truyền hình TP. Hồ Chí Minh, nay đã nghỉ hưu. Từ nhỏ, ông Đồng đã được tổ chức bí mật đưa vòng sang Campuchia để ngược lên Trung Quốc, rồi vòng về phía Bắc Việt Nam để học tập. Đến tận năm mười mấy tuổi đầu, ông Đồng vẫn không được biết mình mang họ gì. Mẹ ông Đồng, cũng hoạt động cách mạng và bị địch bắt.

Ông Đồng kể: “Khi khai họ tên để đi học, tôi bèn ghi bừa họ “Nguyễn”, vì Việt Nam có nhiều người họ Nguyễn nhất. “Nguyễn Thành Đồng”, tôi khai vậy, ai ngờ sau này đúng luôn. Vì (sau này mới biết) bố tôi là Nguyễn Hữu Phú, đi hoạt động cách mạng mới đổi sang tên Trịnh Đình Trọng”. Ông Đồng còn có người em gái ruột là bà Hương, sinh ra không biết mặt cha, từng đi du học ở Liên Xô, về công tác tại ngành thương mại TP. HCM, hiện đang nghỉ hưu sống tại quận 3.

Đặc biệt, “gia đình” ngoài Bắc của cụ Nguyễn Hữu Phú, có đủ con gái, con trai, thì mãi sau này mới được ghi nhận và như đã nói ở trên, kẻ ác miệng còn tung nhiều lời mai mỉa cay nghiệt kiểu vu cho cụ Trịnh Đình Trọng là “theo Quốc Dân Đảng” phản lại Tổ quốc. Cháu rể của cụ Phú là một bác sỹ nổi tiếng. Anh phải vào Sài Gòn, phô tô Bằng Tổ quốc Ghi công và vài loại giấy tờ khác liên quan đến cụ Nguyễn Hữu Phú/ Trịnh Đình Trọng từ nhà ông Đồng, mang về Tây Mỗ để in ra đặt lên ban thờ. Lúc còn sống, con trai cụ Phú là ông Nguyễn Hữu Cường, nghe tin bố mình đã hy sinh ở phía Nam, tìm cách xin giấy tờ “Tử sỹ” cũng không được.

Ông Nguyễn Thành Đồng, con trai nhà cách mạng Nguyễn Hữu Phú

Chúng tôi về Xóm Phượng, xã Tây Mỗ, nay thuộc quận Nam Từ Liêm, TP. Hà Nội. Anh Nguyễn Sỹ Mạnh – cháu nội của cụ Nguyễn Hữu Phú – Trịnh Đình Trọng thắp nén tâm nhang, nhìn lên di ảnh ông nội kể: Bố tôi kể, ông nội tôi sinh ra trong gia đình trung nông, làm nghề thêu ren truyền thống. Khoảng 20 tuổi tham gia cách mạng, được kết nạp Đảng, lại là một trong ba người “sáng lập” ra chi bộ Đảng đầu tiên của xã Tây Mỗ.

Đến năm 1939, mới 21 tuổi, cụ đã làm Bí thư Phủ ủy Hoài Đức. Trong thời kì này, bố tôi kể, rằng ông nội bị Sở Mật thám (bấy giờ là thời thuộc Pháp) của thực dân theo dõi gắt gao. Chúng nghi ngờ nên “giám sát” kiểu giam lỏng ông tôi ở địa phương. Vốn từ gia đình trung nông, sau này đi hoạt động cách mạng khắp nơi, làm đủ thứ nghề để ngụy trang, song chưa bao giờ ông nội tôi giỏi việc cày cấy của người nông dân.

Vã bùn lên quần áo, quang gánh trên vai, lừa mật thám Pháp

Một lần mật thám về. Hắn hỏi: “Nguyễn Hữu Phú đâu?”. Gia đình sợ lắm, bảo “đang đi cấy ngoài ruộng”. Hắn bảo hắn ra kiểm tra. Người nhà thản nhiên: Ngài ra cũng được, nhưng ra ruộng thì bẩn giày ngài lắm. Chẳng bằng ngài cứ ngồi đây, các cháu đang giết gà làm cơm và đi mua rượu. Chúng tôi ra ruộng gọi “Nguyễn Hữu Phú” về tiếp cơm ngài có phải hơn không? Gã mật thám nghe bùi tai, ngồi vào mâm đợi. Gia đình đi tìm “Nguyễn Hữu Phú”, thì cụ đang cùng các đồng chí bàn kế mở rộng hoạt động xuống vùng Vân Đình (thuộc Hà Tây cũ, nay là Hà Nội), ra mãi phía Hải Phòng cửa bể. Mọi người mới tá hỏa, bảo “đối tượng Phú” thay quần áo, ra ruộng, lấy bùn vẩy lên người, rồi cầm mấy bó mạ đầy bùn đất vỗ vào hai ống chân ông. Thế là ông giả bộ lếch thếch khoác quang gánh lên vai về trình diện “ngài mật thám”.

Nhà cách mạng Trịnh Đình Trọng, người mang tên phố ở Sài Gòn (kỳ 1)
Ảnh vợ chồng cụ Trịnh Đình Trọng trong kho ảnh tư liệu gia đình do ông Nguyễn Thành Đồng giữ

Cũng như các nam giới khác thời thuộc Pháp những năm đầu thế kỉ, anh thanh niên Nguyễn Hữu Phú được gia đình cho cưới vợ sớm. Khi đi hoạt động cách mạng miệt mài khắp nhiều vùng đất, lâm vào cách biệt giam tù tội quật cường, vợ trẻ con thơ ở nhà hết sức vất vả. Các con cũng chỉ biết thông tin về bố hết sức lờ mờ, thậm chí vì nhiệm vụ cách mạng cao cả, gia đình cũng không được biết, tổ chức tuyệt đối bí mật để đảm bảo an toàn cho cả gia đình. Từ năm 1940, Thực dân Pháp tăng cường khủng bố gắt gao, các “đối tượng bị mật thám giám sát” như Nguyễn Hữu Phú được tổ chức khẩn trương điều đi nơi khác hoạt động.

Nguyễn Hữu Phú về Vân Đình rồi đi Hải Phòng, sau này được tín nhiệm chỉ định làm Bí thư Đảng bộ Hải Phòng. Lịch sử Đảng bộ xã Tây Mỗ thời kì 1930-2008, ghi rõ những chi tiết trùng khít với những gì bà Nguyễn Thị Minh Hồng (hiện sống ở Hà Đông) kể với chúng tôi. Bà Hồng là  con gái cả của cụ Nguyễn Hữu Phú – Trịnh Đình Trọng.

Theo đó, năm 1951, cụ Nguyễn Hữu Phú – Trịnh Đình Trọng mất ở Bạc Liêu, sau khi các danh hiệu, chế độ dành cho một lão thành cách mạng như cụ được ghi nhận, bà Hồng được cán bộ đến hỏi nguyện vọng có mong muốn được ra nước ngoài học tập không. Bà đã trả lời là không, bà ở trong nước làm ngành ngân hàng.

Trong các câu chuyện về cha, bà Hồng tự hào nhất là việc: Nhà cách mạng Nguyễn Hữu Phú lấy chính đám tang của mẹ mình làm gương cho bà con trong cả một vùng rộng lớn. “Đó là đám tang của bà nội tội…”, bà Hồng rưng rưng. “Bố tôi bấy giờ cùng các đồng chí, đồng đội tổ chức dạy học, dạy võ, mở hội tuyên truyền tri thức và tinh thần dân tộc, mở hiệu thuốc Nam trị bệnh cứu người. Và đặc biệt, mở hội bài trừ hủ tục. Nên đám tang theo nghi thức mới rất “lạ lẫm”…”. Ngay trong đám tang mẹ mình, bố tôi cũng thoắt ẩn thoắt hiện. Đôi lúc không ai biết cụ đến và đi từ lúc nào.

Quả thế, tại các trang 27, 28 cuốn “Lịch sử Đảng bộ Tây Mỗ” cũng viết rõ về việc này: “Đám tang mẹ anh Phú được tổ chức theo nghi thức đời sống mới, bỏ ăn uống, bỏ lăn đường chống gậy. Đây là đám tang đầu tiên phá bỏ hủ tục cũ được những người nghèo ca ngợi”.

Bài và ảnh: Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm