“Phù thủy sắc màu” suốt đời trăn trở với “Em bé Mường Pồn”

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 1:05 23/12/2020 |

Vài chục năm sau khi bức vẽ “Em bé Mường Pồn” hoàn thành, họa sỹ Thanh Tâm vẫn thường gửi thư lên Mường Pồn cho gia đình Noọng Phơi. Dù sau này Noọng Phơi đã trở thành người phụ nữ với 7 mặt con lam lũ, trong mắt người họa sỹ già, đó vẫn là một “Em bé Mường Pồn” côi cút thơ ngây, một đứa con nuôi bé bỏng của những người hùng hành quân giết giặc năm xưa…

“Phù thủy sắc màu” suốt đời trăn trở với “Em bé Mường Pồn” 1
Bức tranh em bé Mường Pồn nổi tiếng

Bức vẽ “Em bé Mường Pồn” nổi tiếng đến từ bom đạn, xác chết và máu khô

Trong một lần ngược Tây Bắc, nhờ xe của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Điện Biên, khi đi qua địa phận xã Mường Pồn, huyện Mường Lay, tôi được anh Nam lái xe kể cho nghe câu một chuyện “thắm tình quân dân”, một câu chuyện khiến anh phải bật khóc. Hôm ấy, anh được sếp cử lái xe đưa đoàn nghệ sỹ đi sáng tác, có một ông hoạ sỹ già – một chiến sỹ Điện Biên từ Sài Gòn ra đã tìm lại được người con nuôi của trung đoàn sau gần nửa thế kỷ bặt tăm. Người phụ nữ ấy tên là Lò Thị Phơi. Chị Phơi thận trọng bắc thang leo lên mái nhà sàn cũ lôi ra những kỷ vật, hai bên tròn mắt rồi cứ thế ôm nhau khóc.

Cách đây hơn nửa thế kỷ, tháng 12/1953, trên đường tiến về Điện Biên, các chiến sỹ của trung đoàn 136 đã gặp cảnh thương tâm: người phụ nữ bị bom đạn cày xéo nằm lạnh ngắt trong căn nhà đổ nát, trong vòng tay chị là một bé gái độ 2-3 tháng tuổi cũng bị thương. Cháu bé đã lả đi vì khát sữa, nó cứ nhẫn nại nhoay bầu vú lạnh và bê bết máu của bà mẹ xấu số đòi bú…

Cháu bé trở thành con nuôi của trung đoàn và được đặt tên là Phơi, theo tiếng Thái là đứa trẻ bỏ đi, đứa trẻ bị bỏ rơi. Các cựu binh biết chuyện này thường gọi em bé đó là Noọng Phơi (em Phơi) hay “Em bé Mường Pồn” – tên một bức vẽ nổi tiếng của hoạ sỹ Thanh Tâm mà người mẫu chính là Phơi.

Chúng tôi tìm gặp người phụ nữ ngoài 60 tuổi Noọng Phơi ở Mường Pồn thì thấy bà luôn cởi mở, sẵn sàng đối diện và trân trọng tất cả niềm vui cùng nỗi đau mà số phận đã dành cho mình. Hễ nhắc chuyện xưa là bà lại khóc, khóc vì tình thương yêu của bộ đội cụ Hồ đã đem đến cho mình. Nhờ sự giúp đỡ của Noọng Phơi, tôi kỳ công tiếp cận được những dòng nhật ký viết về cuộc đời “Em bé Mường Pồn” mà hoạ sỹ Phạm Thanh Tâm (nguyên Giám đốc Xưởng Mỹ thuật Quân đội – Tổng Cục Chính trị) đã viết từ cách đây gần nửa thế kỷ.

“Phù thủy sắc màu” suốt đời trăn trở với “Em bé Mường Pồn” 2
Bức ký họa “Em bé Mường Pồn”

Lần đầu chúng tôi tìm đến, hoạ sỹ – đại tá Phạm Thanh Tâm đã ngoài 70 tuổi, đang sống tại 54/20/12B Bạch Đằng, P2, Q.Tân Bình, TP. HCM. 50 năm trước, cùng với súng ống tiến lên mặt trận Điện Biên, chàng trai đất Cảng Phạm Thanh Tâm còn mang theo cọ vẽ và rất nhiều cuốn sổ nhật ký sáng tác. Sau này, bức ký hoạ “Em bé Mường Pồn” với người mẫu không ai khác là cô bé Noọng Phơi (bấy giờ 6 tuổi) của ông trở nên nổi tiếng.

Được sự đồng ý của đại tá Phạm Thanh Tâm, chúng tôi xin phép trích đăng những dòng nhật ký cảm động kể trên: “Chuyện bắt đầu trước ngày chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử vài tháng. Bấy giờ, một đại đội quân ta đang đóng giữ ở bờ suối cạn Mường Pồn (cách TP Điện Biên hiện nay chừng 20km về phía thị xã Lai Châu). Bất ngờ pháo địch bắn cấp tập vào đội hình và khắp thôn bản xung quanh. Trong lúc làng bản cháy rụi, người chết la liệt ấy, một chiến sỹ trẻ tên là Xương, là người của đại đoàn 316 chạy bổ vào bản cứu người và thu dọn chiến trường thì thấy tiếng khóc yếu ớt phát ra từ sau nách một thi thể phụ nữ bị đạn pháo giết chết. Anh bộ đội tên Xương nhìn thấy một đứa trẻ đang nằm ôm bà mẹ đã chết trong vũng máu. Tiếng khóc của em chỉ còn khe khẽ như là sắp tắt thở… Được tin, cả đơn vị lặng người đi và họ đã cứu sống cháu bé, săn sóc cháu như một đứa “con nuôi” của mình. Kể từ ngày 12/12/1953, sau khi anh Bế Văn Đàn dũng cảm hy sinh trong trận đánh Mường Pồn lịch sử, đơn vị của chiến sỹ tên Xương đã mang tên liệt sỹ Bế Văn Đàn. Thế nên, bé Phơi vẫn thường được gọi là “con gái nuôi của đơn vị Bế Văn Đàn”.

Do phải tiếp tục chiến đấu ngày càng ác liệt trong những ngày sắp diễn ra trận Điện Biên lịch sử, trung đoàn đã gửi em Phơi cho cặp vợ chồng hiếm muộn (ông Lò Văn Pâng và bà Lò Thị Hưa) người bản Đính, xã Mường Pồn nuôi.Sở dĩ hoạ sỹ Thanh Tâm nắm rõ câu chuyện này là bởi vì sau giải phóng Điện Biên mấy năm, theo nỗi ám ảnh Mường Pồn, ông đã đi tìm lại Noọng Phơi. Lần ấy, chàng thiếu uý Xương người Lạng Sơn kể trên đã trực tiếp đưa hoạ sỹ đi đến gặp cô con nuôi bé bỏng của đơn vị Bế Văn Đàn.

Kỉ niệm và nỗi trăn trở với công chúa nhỏ ở bản Thái 

Những dòng nhật ký của đại tá Phạm Thanh Tâm rất xúc động: “Ngày 13/1/1960, ở nhà em Phơi. Ông bố nuôi già mà tốt bụng đã đặt tên em bé là Lò Thị Phơi – theo tiếng Thái có nghĩa là bị bỏ rơi. Hồi được đơn vị bộ đội cứu sống ở Mường Pồn, Phơi mới 2-3 tháng tuổi; năm nay Phơi 6 tuổi. Nhí nhảnh vô cùng. 

“Phù thủy sắc màu” suốt đời trăn trở với “Em bé Mường Pồn”
Họa sỹ Thanh Tâm lớn tuổi đứng giữa cùng cán bộ địa phương và gia đình bà Phơi trong ngày đoàn tụ

Bố mẹ nuôi của Phơi kể về ngày mới nhận nuôi Phơi, tình trạng của em rất thương tâm. Không có sữa cho Phơi bú, mỗi lần Phơi đói khóc là bố mẹ nuôi chỉ biết ngồi và… khóc theo. Phơi khóc suốt 7 ngày 7 đêm liền, có lẽ vì thế mà một ổ rốn thòi ra đến 1/3 gang tay, sau này phải lấy quả trứng gà mà ấn ổ rốn lồi đó vào. Mấy ngày đầu, sau thảm hoạ, Phơi đi ngoài ra độc một thứ gì màu đỏ sậm như… máu khô. Có người bảo, có lẽ vì lúc bom đạn ập đến, ngực mẹ em loang toàn máu, mà em thì quá đói, em tưởng máu mẹ là sữa, em đã bú máu mẹ để sống (?). Trên đầu em cũng đầy máu và có vết thương ung mủ ở đầu gối xước xuống cổ chân bên phải, ấn vào đó mủ chảy ra. Và cả mấy mảnh đạn cũng tòi ra. Bố mẹ nuôi phải đi xin lá rừng dịt các vết thương cho Phơi, hai ông bà thương cô con nuôi như con đẻ”. 

Sau giải phóng Điện Biên, hình như họa sỹ Thanh Tâm là người nặng lòng với Noọng Phơi nhất. Cũng trong chuyến trở về Mường Pồn năm 1960 kể trên, ông Tâm đã vẽ cô bé Noọng Phơi với tất cả niềm say mê. Bức vẽ đã ra đời, Phơi 6 tuổi, mặc áo người Thái với khăn đội đầu, cúc bướm, váy Thái ngồi ngơ ngác bên chiếc ghế mây… Bức phác thảo có tên “Em bé Mường Pồn”. Ông Tâm viết tiếp trong nhật ký về sự kiện vẽ tranh này hết sức sinh động: “Bảo noọng (em-tiếng Thái) đứng làm mẫu vẽ, noọng thích lắm. Được một lúc mỏi chân rồi, noọng cứ ngả vào đồng chí Xương, nhưng noọng vẫn đứng. Và suốt cả một buổi chiều noọng cũng không bỏ đi chơi, chỉ quanh quẩn để cho hoạ sỹ vẽ. Thấy hoạ sỹ đánh rơi bút xuống gầm sàn là noọng chạy xuống nhặt ngay”.

Chăm sóc đứa con tinh thần bằng tất cả những gì có thể

Dường như món nợ với Mường Pồn quá lớn, hoạ sỹ Thanh Tâm từng cùng đoàn hoạ sỹ của Hội Mỹ thuật Việt Nam vượt hàng nghìn cây số từ Sài Gòn đến với Điện Biên. Bấy giờ Noọng Phơi đã là người mẹ với 7 mặt con, với một cuộc hôn nhân nhiều trắc trở không dễ nói ra.

Ông vẫn thường gửi thư lên Mường Pồn thăm hỏi gia đình Noọng Phơi, mãi mãi trong mắt ông, người phụ nữ với 7 mặt con còn nhiều lam lũ này cứ vẫn là một “Em bé Mường Pồn” côi cút thơ ngây, một đứa con nuôi bé bỏng của những người hùng hành quân giết giặc năm xưa… 

Vừa rồi, vị họa sỹ huyền thoại đã đi vào thiên cổ, con gái ông nhắn tin cho tôi báo tin buồn. Tôi đã ứa nước mắt. Bao năm qua, mỗi lần qua Điện Biên hay vào Sài Gòn, ông luôn nhắc nhớ tôi về sự tử tế ở đời. Người nghệ sỹ, để thành công, cần biết trăn trở và thật tâm lo lắng, chăm sóc đến tận cùng cho nhân vật của mình. Họa sỹ Thanh Tâm bảo, “đứa con tinh thần” của ông chính là Noọng Phơi và ông phải chăm sóc nó. Cô Phơi được giúp đỡ như bây giờ, ông thanh thản lắm.

Noọng Phơi, với cuộc đời tận khổ của mình, vẫn luôn là mảnh vỡ tâm hồn đầy huyền thoại của người họa sỹ chiến sỹ nổi tiếng ấy.

Bài và ảnh Trần Quân

Bình luận

Bạn có thể quan tâm