Không chỉ hòa bình, cả an ninh môi trường ở Biển Đông cũng bị đe dọa

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 5:55 13/10/2020 |

Trung Quốc đã phá rạn san hô đáy biển hàng triệu năm tuổi để… nghiền thành cát, phục vụ việc xây đảo nhân tạo. Quốc gia này còn có số lượng ngư dân lớn nhất thế giới, thường xuyên khai thác theo lối tận diệt. Ngay cả khi Tòa Trọng tài đưa ra các phán quyết yêu cầu chấp hành, Trung Quốc vẫn tiếp tục các hành vi gây hại cho môi trường biển.PV Báo Tuổi trẻ& Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Chu Hồi (Chủ tịch Hội thiên nhiên và môi trường biển, Ủy viên thường vụ Hội Nghề cá Việt Nam) về những vấn đề này.

an ninh môi trường 2
PGS.TS Nguyễn Chu Hồi

Phá rạn san hô đáy biển, đẩy nhiều loài vào đường tuyệt chủng

– Phóng viên: Một trong những phán quyết của Tòa Trọng tài năm 2016, trong vụ Philippines kiện Trung Quốc là phán quyết về hành vi gây hại cho an ninh môi trường biển. Xin ông cho biết cụ thể hình thức, tính chất của những hành vi này? Và từ năm 2016 đến nay, những hành vi đó gia tăng như thế nào?

– PGS.TS Nguyễn Chu Hồi: Chỉ từ năm 2014 đến tháng 7/2016, Trung Quốc đã công khai, dồn dập tôn tạo, mở rộng hơn 1.370 ha đảo nhân tạo (từ 7 bãi cạn rạn san hô mà Bắc Kinh đã chiếm đóng trái phép của ta ở quần đảo Trường Sa). Khoảng 160 – 200 km2 rạn san hô ở đáy biển đã bị Trung Quốc phá hủy để nghiền thành cát xây đảo nhân tạo, hòng thực hiện ý đồ “quân sự hóa” ẩn danh “dân sự hóa” Biển Đông. Cần nói thêm rằng, cho dù Bắc Kinh có thể bỏ ra hàng tỷ đô la, đào đắp hàng triệu m3 cát để biến các bãi cạn rạn san hô thành các đảo nhân tạo thì họ cũng không thay đổi được “vị trí và bản chất pháp lý” của các bãi cạn rạn san hô – thực thể tự nhiên vốn có, theo quy định của Công ước Liên Hiệp quốc về Luật biển 1982 (UNCLOS). Đáng nói là Bắc Kinh thực hiện hành vi sai trái này trong chính thời gian diễn ra vụ Philippines kiện Trung Quốc về “vấn đề Biển Đông” (2013 – 2016) như một chiêu trò lợi dụng “sơ hở” và ngang nhiên thách thức luật pháp quốc tế. 

Theo Phán quyết của Tòa trọng tài quốc tế ngày 12/7/2016 về vụ kiện trên, Trung Quốc đã phá hủy vĩnh viễn môi trường các rạn san hô và vi phạm nghĩa vụ bảo tồn, bảo vệ các hệ sinh thái dễ bị tổn thương và môi trường sống của các loài đang suy giảm, bị đe doạ và bị huỷ diệt ở vùng biển Trường Sa. Từ năm 2016 đến nay, Bắc Kinh vẫn kiên quyết “lẩn tránh” nghĩa vụ thực hiện phán quyết này, cố tìm cách “né tránh” phán quyết bác bỏ quyền lịch sử và quyền khai thác tài nguyên của Trung Quốc trong phạm vi “đường lưỡi bò”. 

Điều đáng nói thêm là với “bản chất” của mình, Trung Quốc đã và sẽ tiếp tục bằng mọi cách và với các mức độ khác nhau khuyến khích tôn tạo mở rộng các bãi cạn thành đảo nhân tạo mới, nhất là các bãi cạn theo cách nói của Bắc Kinh là “chưa có ai” tuyên bố chủ quyền cụ thể. Nếu điều tương tự ở Trường Sa tiếp tục lập lại ở Trung Sa (tức bãi cạn Macclesfiled) và ở Hoàng Nham (bãi cạn Scarborough trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines) thì hậu quả sẽ lớn gấp nhiều lần ở Trường Sa. 

– Những ảnh hưởng đó, không chỉ là những thứ diễn ra ngay trước mắt, mà chắc chắn còn gây hệ lụy lâu dài. Khi Biển Đông bị suy giảm đa dạng sinh học (từ các hành vi của Trung Quốc) sẽ dẫn đến mối nguy hại như thế nào cho an ninh môi trường biển và đời sống con người?

– Năm 2015, một nhà khoa học của Đại học tổng hợp Philippines đã cho rằng, trong lúc vội vàng giành lấy sự kiểm soát Biển Đông, Chính phủ và lãnh đạo quân đội Trung Quốc có vẻ như rất ít hoặc không hề quan tâm tới sự thật rằng, những rạn san hô, thảm cỏ biển và những hệ sinh thái biển nông ở Biển Đông đang bị phá huỷ, bị chôn vùi một cách nhanh chóng. Hành vi xây dựng đảo nhân tạo và hủy hoại một diện tích lớn rạn san hô ở đáy biển quần đảo Trường Sa, đã gây thiệt hại cho các dịch vụ hệ sinh thái rạn san hô ở đây với giá trị ước khoảng hơn 4 tỷ USD/năm. Chưa kể thiệt hại khoảng hơn 500 triệu USD/năm đối với nghề cá của các nước trong khu vực, bao gồm chính nghề cá của Trung Quốc. Năm 2016, một nhà khoa học Mỹ đã cảnh báo, đại ý: Chúng ta đang tiến tới sự đổ vỡ lớn trong ngành thủy sản và thảm họa môi trường này sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của hàng triệu người.

Ngoài ra, hoạt động khai thác hải sản mang tính hủy diệt của ngư dân Trung Quốc trong khu vực Biển Đông đã gây ra suy thoái hệ sinh thái và nguy cơ tuyệt chủng của một số loài, như: rùa biển, vài loài cá mập và các giống cá khác, đặc biệt là loài trai tai tượng khổng lồ ở Trường Sa và khu vực Nam Biển Đông. Trữ lượng hải sản khu vực quần đảo Trường Sa và phía Tây Biển Đông thuộc nước ta giảm khoảng 16% so với trước năm 2010. Số lượng rạn san hô và loài cá ở các vùng biển tranh chấp trên Biển Đông đã giảm từ 460 xuống 261 và danh sách loài trong tình trạng nguy cấp hiện bao gồm cả rùa xanh, trai tai tượng khổng lồ và đồi mồi. Một lần nữa hòa bình và an ninh môi trường ở Biển Đông tiếp tục bị đe dọa, nghề cá thiếu bền vững nếu thiếu sự hợp tác và minh bạch thông tin từ các bên vi phạm.  

Nghề cá ngày càng nhiều rủi ro

– Kinh tế biển đóng góp hơn một nửa GDP của nước ta. Việc Trung Quốc biến các thực thể ở Biển Đông thành các đảo nhân tạo và khai thác bừa bãi các rạn san hô đã ảnh hưởng như thế nào đến kinh tế biển của Việt Nam thưa ông?

– Quần đảo Trường Sa là của Việt Nam, là một đơn vị cấp huyện của tỉnh Khánh Hòa. Vùng biển này cũng có hiệu suất đánh bắt thủy sản cao, là nguồn sinh kế quan trọng và ngư trường đánh bắt truyền thống, ưa thích của ngư dân nước ta. Việc Trung Quốc xây dựng các đảo nhân tạo, khai thác bừa bãi các rạn san hô đồng nghĩa với việc an ninh môi trường và hòa bình bị đe dọa. Những hành vi đó đã ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp, ở các mức độ khác nhau, đến kinh tế biển của nước ta.

Một vấn đề gần như quy luật là: mất các hệ thống rạn san hô rộng lớn, sẽ mất nguồn lợi thủy sản, dần dần “mất nghề cá”. Ngư dân nước ta đánh bắt cá xa bờ hay gặp rủi ro thiên tai và “nhân tai”; cạnh tranh ngư trường và nguồn lợi rất quyết liệt, gia tăng các vụ va chạm trên biển, “không bị sứt đầu cũng mẻ trán”… Điều này cũng ảnh hưởng lớn đến chiến lược và kế hoạch sản xuất nghề cá biển của huyện đảo Trường Sa và tỉnh Khánh Hòa. 

an ninh môi trường 1
Từ năm 2016 Trung Quốc đã xây dựng đường băng phi pháp ở đá Xu bi thuộc quần đảo Trường Sa, sau khi đã biến Xu bi thành đảo nhân tạo

Vừa qua, Trung Quốc tăng cường sử dụng bãi Chữ Thập, Subi… ở quần đảo Trường Sa làm “hậu cứ” và đóng vai trò “cánh tay nối dài” cho các hoạt động xâm phạm vùng biển nước ta (sự kiện bãi Tư Chính…), cản trở các hoạt động sản xuất trên biển của nước ta, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành thủy sản, dầu khí, hàng hải và các hoạt động dịch vụ trên biển.    

– Quốc tế hiện nay đã lên án mạnh mẽ những hành động leo thang của Trung Quốc ở Biển Đông nhưng nếu họ vẫn thực hiện dã tâm bằng mọi giá, thì theo ông, những nguy hại mà Biển Đông phải gánh chịu là gì

– Trung Quốc luôn áp đặt “luật chơi riêng”, luôn biến hóa để giành thế chủ động. Cùng với gia tăng các tham vọng và tuyên bố chủ quyền, cục diện Biển Đông sẽ thay đổi theo chiều hướng xấu nếu các bên liên quan không có cơ chế phối hợp kiểm soát và quản lý được căng thẳng, không tạo được sự đồng thuận về các lợi ích chung. Ngày càng rõ ràng, Biển Đông không chỉ chứa đựng lợi ích của các quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam, mà còn chứa đựng lợi ích của các quốc gia ngoài khu vực liên quan đến quyền tự do hàng hải và hàng không qua Biển Đông. Tuy nhiên, yêu sách phi lý về đường lưỡi bò của Trung Quốc đồng nghĩa với việc Bắc Kinh không thừa nhận có một vùng biển quốc tế ngoài 200 hải lý (ngoài quyền tài phán quốc gia), và đương nhiên đã chạm vào lợi ích của Mỹ và đồng minh. 

Trung Quốc cũng công khai “lợi dụng” ngư dân và nghề cá trong quá trình thực hiện các tham vọng chủ quyền trong phạm vi đường lưỡi bò, biến họ thành dân binh và giành cho mình quyền hù dọa người khác, đổ thừa cho người khác lúc cần thiết. Nhưng, các quốc gia láng giềng nhỏ bé hơn của Trung Quốc, trực tiếp là Việt Nam và Philippines, cũng sẽ phản ứng “tự vệ” bằng cách khuyến khích ngư dân của họ tăng cường đánh bắt cá và coi đây như là cách để không chỉ tăng sản lượng khai thác và thị phần xuất khẩu thủy sản, mà còn để củng cố tuyên bố chủ quyền quốc gia trong bối cảnh phức tạp của Biển Đông. 

Nếu các bãi cạn Trung Sa, Hoàng Nham và các bãi cạn quy mô nhỏ hơn trong vùng biển quần đảo Trường Sa chịu chung số phận như 7 bãi cạn bị xây thành đảo nhân tạo phi lý, khi đó, an ninh môi trường và đa dạng sinh học sẽ lại là những vấn đề nổi cộm. 

Tuy nhiên, thực tế ai sai, sai như thế nào thì Tòa Trọng tài quốc tế đã phán quyết, thế giới cũng đã nhìn ra. Đã không thượng tôn pháp luật, thì dù Trung Quốc có nói gì, làm gì cũng không đổi trắng thay đen được. 

Cảm ơn tiến sĩ!

Trần Quân – Ngọc Minh

Bình luận

Bạn có thể quan tâm