Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Bàn về Thiện và Ác

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 6:53 09/03/2021 |

Ở một số trường hợp, cái Ác và cái Thiện có khi lại trộn lẫn vào nhau, khiến nhiều người không phân biệt được. Có người làm việc, vì cái Thiện, nhân danh cái Thiện hẳn hoi nhưng kết quả lại là những điều Ác.

thiện và ác
Thiện và Ác là hai mặt của cuộc sống

Rất nhiều bạn đọc hỏi tôi về bài văn của một em học sinh Hà Nội, bàn về Thiện và Ác qua hai câu thơ của thi sĩ Trần Nhuận Minh. Tôi thấy đây là một vấn đề lớn và thú vị, nên đem ra bàn trong chuyên mục số này. Bấy lâu nay, chúng ta cứ kêu học sinh quay lưng lại môn văn. Học sinh dốt văn lắm. Rồi đưa ra những câu văn rất ngớ ngẩn của học trò. Có thật học sinh không thích môn văn và kém văn không? Trên một trang mạng xã hội được rất nhiều người truy cập, có bài văn của em Linh Giang, học sinh lớp 10A3, Trường THPT Quảng Oai, Ba Vì, Hà Nội, như sau:

                        Đề bài

Cái Ác vỗ vai cái Thiện

Cả hai cùng cười đi về tương lai ” (Đừng quênTrần Nhuận Minh). Từ những câu thơ trên, nêu suy nghĩ của em về mối quan hệ thiện – ác trong cuộc sống.

                       Bài làm

Cuộc sống là một thế giới kì ảo luôn tồn tại những mâu thuẫn, trong đó luôn có hai mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau. Mâu thuẫn giữa thiện và ác cũng vậy. Nói về mối quan hệ này, trong bài thơ “Đừng quên”,  nhà thơ Trần Nhuận Minh (TNM)đã viết:

                      “Cái Ác vỗ vai cái Thiện

                     Cả hai cùng cười đi về tương lai”

             Những câu thơ tuy ngắn nhưng lại rất sâu lắng, cô đọng, chắc chắn đã gieo vào lòng người đọc không ít điều phải suy ngẫm. Thiện và ác là hai khái niệm dường như đã trở nên quá quen thuộc với mỗi chúng ta. Nhưng để tường tận về mối quan hệ giữa chúng thì không phải ai cũng rõ. Nôm na, ta có thể hiểu rằng, ác là cái xấu xa, cái đen tối, trái đạo đức làm người. Còn ngược lại, thiện là những cái tốt đẹp, tốt lành, hợp với đạo đức. Rõ ràng, chúng thuộc hai phía đối lập nhau, nhưng bên cạnh việc đấu tranh, triệt tiêu nhau thì chúng lại thúc đẩy  nhau cùng phát triển. Một điều tưởng chừng như vô lí mà lại hoàn toàn có lí. Bởi đơn giản, đó là quy luật tất yếu của cuộc sống.

Nếu chịu khó quan sát, ta sẽ thấy quy luật ấy luôn tồn tại ngay xung quanh ta, hiện hữu ngay trước mắt ta, trong những thứ thật gần gũi với ta. Trong thiên nhiên, nơi cuộc sống hoang dã muôn màu, bên cạnh nhũng con vật ăn cỏ hiền lành vẫn có những thú dữ hung ác… Trong cuộc sống cung vậy, bên cạnh những con người luơmg thiện là những kẻ xấu xa độc ác. Thậm chí trong mỗi con người, bên cạnh phần tốt đẹp cũng có không ít phần xấu xa.

Phần người và phần con, luôn tồn tại và đấu tranh trong mỗi chúng ta… Đã có ai dám khẳng định rằng mình chưa từng, chưa bao giờ nghĩ đến những việc làm xấu không? Không, tôi dám chắc là trên đời này không tồn tại những con người như vậy. Chúng ta chẳng qua cũng chỉ là những con người rất đỗi bình thường. Mà đã là người bình thường thì ai mà chẳng dễ bị cám dỗ. Hơn thế nữa sức cám dỗ để sa vào cái ác thường mạnh mẽ hơn cái thiện rất nhiều.

Đơn giản là vì làm việc ác đôi khi có lợi cho ta nhiều hơn là việc thiện. Xét về mối quan hệ giữa cái thiện và cái ác, ta thấy chúng thật phúc tạp. Với mỗi con người, ai cũng mong muốn có một xã hội công bằng, trong đó thiện sẽ thắng ác, chính sẽ thắng tà nhưng thực tế thì không tồn tại một xã hội hoàn hảo đến thế. Bởi luôn có nhiều trường hợp xảy ra, có khi thiện thắng ác, có khi nguợc lại, có khi lại chuyển hoá cho nhau.

Suy nghĩ về mối quan hệ thiện ác, chúng ta có thể rút ra những bài học cần thiết gì để mỗi người có thể sống tốt hơn? Thứ nhất, chúng ta cần có cái nhìn toàn diện, phân biệt đúng tốt xấu, thiện ác, không quá bi quan song cũng không nên ảo tưởng cuộc sống chỉ toàn màu hồng. Ở đâu cũng có cái thiện xen lẫn cái ác; cái tốt đan vào cái xấu vì thế không có gì là tuyệt đối. Mỗi chúng ta phải phân biệt rõ ràng để lựa chọn một hướng đi đúng đắn cho mình.

Thứ hai, chúng ta cần phải biết đề phòng, cảnh giác với nguy cơ tha hoá trong chính bản thân mình, luôn luôn tự đấu tranh để cho phần tốt đẹp chiến thắng phần xấu xa dung tục, Như Các Mác đã nói: “Trong trường kì lịch sử đấu tranh của nhân loại, cái thiện chỉ thắng cái ác trong nửa vòng bánh xe, bởi ranh giới giữa thiện và ác là vô cùng mong manh chỉ như một sợi tóc…”.

Cuộc sống luôn luôn là vậy. Xung quanh ta lúc nào cũng lẫn lộn thật, giả, tốt, xấu. Để có thể  tồn tại và đứng vững không còn cách nào khác, chúng ta phải tự đứng trên đôi chân của mình, dùng đôi mắt và trái tim của mình để phân biệt đúng sai, trở thành một con người lương thiện.

          Phải nói ngay là thầy cô nào chọn vấn đề này làm bài thi là một người có hiểu biết sâu sắc. Đề bài hợp lí mà có tính gợi mở, tạo ra một đường biên rất rộng cho mọi suy tư và những tìm tòi sáng tạo  của các em, không chỉ xoay quanh hai câu thơ rất hay này mà cao hơn, còn tạo ra những khám phá về thực tế xã hội. Với những tổng kết đã rất ngắn gọn của nhà thơ TNM có thể giúp các em trang bị những kiến thức mới,  những hiểu biết về cuộc đời và cách ứng xử trong thực tế, để các em có một tâm thế vững vàng khi bước vào tuổi trưởng thành.

Bài viết của em Linh Giang rất khá, với trình độ đầu cấp THPH, viết được như em, chắc là không nhiều. Nhưng có một điều, có lẽ là điều quan trọng nhất của bài thơ trên thì em chưa nhận ra được, đó là vị thế của cái Ác, đối với cái Thiện và đối với toàn xã hội, dù em đã phân tích khá hay về quan hệ giữa hai cái Thiện và Ác  trong mối tương quan như nhau, vì “cả hai cùng cười đi về tương lai”. Như vậy không chỉ có cái Thiện, mà cái Ác cũng rất lạc quan khi “ đi về lương lai”.

Và TNM dặn chúng ta “đừng quên”. Ý này của TNM rất cần được suy ngẫm. Em Linh Giang, còn ít tuổi,  chưa thể  cảm thấu được  ở tầng nghĩa này, cũng là điều dễ hiểu.  Không phải ngẫu nhiên mà nhà thơ viết “Cái Ác vỗ vai cái Thiện”. Ở đây các Ác là chủ thể, là chủ động vỗ vai cái Thiện như vỗ vai một người giúp việc, một người em.

Vì sao thế, vì cái Ác có khi lại  là chủ thể của cuộc sống, cái Ác thúc đẩy cuộc sống phát triển rồi cái Thiện mới thể hiện vai trò để điều hòa cái Ác và làm giảm liều lượng của cái Ác. Nhưng kết quả thế nào, chính TNM cũng đã viết: “Cả xã hội diệt trừ cái Ác/ Cái Ác vẫn ngang nhiên cười nói giữa đời”.

Từ xưa các cụ ta đã có câu: “Nhân chi sơ tính bản thiện”, nghĩa là con người khi mới ra đời cái Thiện đã có. Điều  đó đúng. Nhưng rồi con người nhao vào cuộc sống, với những xoay xở, bươn chải để tồn tại, rồi vượt lên, bon chen, giành giật, hãm hại, chém giết nhau, để giành một cái gì đó cao hơn cho mình (và có thể cho cả một cộng đồng hay phe nhóm nào đó).

Cái Ác đã ra đời. Ở một phương diện tiếp cận nào đó, có thể coi là cái Ác đã làm trái đất này quay theo quĩ đạọ của nó, đó là các cuộc chinh phạt, sắp xếp lại thế giới của các thế lực lớn. Và càng vận hành, cái Ác càng nạp được nhiều năng lượng giống như cơn bão trên biển.

Ở một số trường hợp, cái Ác và cái Thiện có khi lại trộn lẫn vào nhau, khiến nhiều người không phân biệt được. Có người làm việc, vì cái Thiện, nhân danh cái Thiện hẳn hoi nhưng kết quả lại là những điều Ác và cuối cùng mới nhận ra nó chính là cái Ác mà mình lại cứ tưởng nó là cái Thiện. Câu “Cả hai cùng cười” thì biết phân biệt nó thế nào đây? Cái đó mới thực sự đáng sợ. Lại chính nhà thơ đã phát hiện ngay từ đầu Đổi Mới, đến nay vẫn còn làm nhiều người đọc chúng ta ngỡ ngàng.

thiện và ác 2
Ở một số trường hợp, cái Ác và cái Thiện có khi lại trộn lẫn vào nhau, khiến nhiều người không phân biệt được.

Trong bài “Phút lâm chung của cụ Hãn”, nhà thơ  TNM viết về một ông già làm nghề bảo vệ ở một Rạp chiếu bóng quốc doanh. Việc của ông là không cho bất cứ ai không mua vé mà được vào Rạp. Để làm gì? Để làm giàu cho Nhà nước, để Nhà nước không bị thất thu. Điều đó là điều Thiện rõ ràng chứ. Ông đã được bầu làm chiến sĩ thi đua của ngành chiếu bóng là đúng.

Nhưng đến lúc sắp chết, ông mới nhận ra rằng: “Đất nước chẳng giàu lên được/ Dù tôi chắt bóp từng đồng/ Muốn Thiện lại thành ra Ác/ Có ai giống với tôi không?”.  Và kết quả cuối cùng ông nhận ra, là, để làm việc đó, ông đã đánh “hàng ngàn trẻ con”, “có đứa đến hộc máu mồm”… trong cả cuộc đời của mình. Vì chỉ có trẻ con mới liều lĩnh và háo hức xem chiếu bóng nhất ở thời chưa có ti vi.  “Không tiền mà muốn xem phim/ Chúng có trăm mưu ngàn kế/ Vẫn không che được mắt tôi”. Rồi: “Trèo tường, chui qua cửa sổ/ Náu mình sau tấm màn nhung/ Nằm bẹp dưới gầm ghế lớn/ Tôi cũng moi ra tận cùng…”.  

Và đến lúc lâm chung còn chút minh mẫn cuối cùng, ông nhờ nhà thơ viết một bài báo, thay mặt ông “xin lỗi hàng ngàn trẻ con” mà ông đã đánh chúng trong suốt hơn 30 năm tận tụy làm nghề của mình, vì ông muốn về với tiên tổ trong sự thanh thản của cõi lòng. Và  nhà thơ viết:  “Cụ đã giã từ cuộc sống/ Vong linh muốn được thanh nhàn/ Thương ôi, Hỡi các bạn trẻ/ Tha cho lỗi lầm thế gian…”.

Đấy là điều tôi bàn thêm. Cũng chỉ khoanh trong một tác giả. Vấn đề Thiện, Ác rộng lắm. Bàn mãi vẫn không cùng…

Nhà thơ Trần Đăng Khoa

Bình luận

Bạn có thể quan tâm