Người ta còn muốn xây cả thủy điện trên… sông Hồng

Tuổi trẻ đời sống đăng lúc: 5:34 13/11/2020 |

Năm 2013, sau khi có Nghị quyết 62/2013/QH13 của Quốc hội, hàng trăm dự án thủy điện nhỏ bị loại bỏ hoặc không được xem xét. Thế nhưng vài năm sau, các nhà khoa học đi thực địa và thấy thực tế thủy điện nhỏ vẫn phát triển quá sức tưởng tượng. Thậm chí, mấy năm trước người ta còn đề xuất xây đến 6 đập thủy điện trên sông Hồng. Ngay lập tức đề xuất này đã bị đánh giá là vô vàn hệ lụy. Thế nhưng gần đây, tỉnh Lào Cai lại vẫn trình Thủ tướng xem xét, đồng ý bổ sung 2 dự án thủy điện trên sông Hồng.

thủy điện nhỏ 2
Hiện trường sau thảm họa lở núi ở Trà Leng

Từ đại họa mưa lũ, lở đất, sạt núi năm 2020 khiến nhiều người bị vùi lấp, cả nước đang nghiêm túc nhìn lại các nỗi đau thảm sát môi trường thông qua cái gọi là “hệ thống thủy điện nhỏ” tràn lan và vô lối. Để có cái nhìn toàn cảnh về vấn đề này, Báo TT&ĐS đã có cuộc trao đổi với TS. Đào Trọng Tứ – Trưởng Ban điều hành Mạng lưới sông ngòi Việt Nam (VRN), Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Tư vấn Bền vững Tài nguyên nước và Biến đổi khí hậu (CEWAREC).

TS Đào Trọng Tứ
TS Đào Trọng Tứ

Thủy điện nhỏ phát triển ồ ạt gây ra hệ lụy lớn

– Phóng viên: Thưa tiến sĩ Đào Trọng Tứ, từ những thảm họa kinh hoàng liên tiếp xảy ra ở miền Trung những ngày qua, không ít ý kiến đưa ra rằng cần xem xét, đánh giá, nhìn nhận lại giữa được và mất của thủy điện nhỏ. Thực tế vấn đề này đã được đưa ra Quốc hội từ năm 2013 và rất nhiều dự án thủy điện nhỏ đã bị loại khỏi quy hoạch. Xin ông nói cụ thể về việc này?

– Tiến sĩ Đào Trọng Tứ: Năm 2013, thủy điện phát triển ồ ạt ở nước ta. Hầu hết các sông suối đều có thủy điện lớn, nhỏ. Chúng tôi đã lên tiếng, đã làm việc với Quốc hội và đặc biệt là tham gia giám sát các thủy điện đang xây dựng. Lúc ấy, Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cũng đã nhận thấy vấn đề rất lớn. Sau đó, Quốc hội giao nhiệm vụ cho các Bộ: Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường báo cáo. Khi đó, Bộ Công thương báo cáo lên Quốc hội: Thủy điện sản xuất được bao nhiêu điện, mất bao nhiêu rừng, di bao nhiêu dân, tỷ lệ trồng rừng là bao nhiêu. Tóm lại là thấy rất nghiêm trọng.

Thứ hai là thủy điện là làm thay đổi dòng chảy rất ghê gớm nếu tiếp tục làm sẽ tác động rất lớn đến môi trường. Sau khi đi giám sát, Quốc hội đã ra ban hành Nghị quyết 62/2013/QH13 “Về tăng cường công tác quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng, vận hành khai thác công trình thủy điện, trong đó phân tích vấn đề quản lý, phát triển các thủy điện trên toàn quốc”. Kết quả là Bộ Công thương đã phải loại khỏi quy hoạch 8 dự án thủy điện bậc thang, 463 dự án thủy điện nhỏ và không xem xét quy hoạch 213 vị trí tiềm năng.

Sau khi có Nghị quyết đó, chúng tôi nghĩ việc phát triển ồ ạt thủy điện nhỏ đã yên. Nhưng sau năm, bảy năm, chúng tôi trở lại, đi thực địa thì thấy thực tế thủy điện nhỏ vẫn phát triển ghê gớm, khủng khiếp.

– Đã không ít lần, nhận định phát triển vô tội vạ thủy điện nhỏ gắn với “lợi ích nhóm” được đưa ra. Và đầu tư vào thủy điện nhỏ có rất nhiều cái lợi, nên người ta mới “tranh nhau” làm. Ông có thể dẫn một số ví dụ thực tế?

– Gần đây đi thực địa, chúng tôi thấy các vị phát triển thủy điện đang coi thường mọi thứ trên đời. Có hai ví dụ: Sông Rào Trăng (phụ lưu của sông Bồ, thuộc hệ thống sông Hương), chỉ trong 26km thôi mà “các vị ấy” đặt 4 cái thủy điện liền (A Lin B1, Alin B2, Rào Trăng 3, Rào Trăng 4). Hai là ở trên thượng nguồn sông Mã, có đến 9 dự án thủy điện vừa và lớn (trong đó chỉ 2 dự án có công suất trên 100MW), 5 dự án thủy điện nhỏ. Chưa kể trước đó, năm 2011 đã có 5 dự án dự tính sẽ thu hồi, nhưng đến năm 2015 lại được khởi động. Trên thượng nguồn sông Mã còn có 2 dự án thủy điện thuộc tỉnh Điện Biên và Sơn La.

Năm 2019, CEWAREC và VNR đã làm một nghiên cứu rất sâu về thủy điện ở Lào Cai. Thủy điện dày đặc, chặn dòng chảy của hầu hết các dòng sông, các lưu vực sông bị biến dạng, sự phát triển quá ồ ạt đã để lại những hậu quả lớn. Dòng chảy tự nhiên bị biến đổi, vận hành không tuân thủ quy trình làm gia tăng nguy cơ lũ vào mùa mưa và thiếu nước vào mùa khô. Giờ người ta lại chuẩn bị đưa ra khởi động dự án sông Hồng. Tôi nhớ năm 2016, chúng tôi đã lên tiếng rất mạnh về chuyện này, những nhà khoa học về thủy lợi đều thấy rất vô lý về cải tạo giao thông thủy. Nhưng đến nay người ta lại tiếp tục. Tôi cần phải nhắc lại và nhấn mạnh, với sông Hồng, không được đặt bất cứ cái đập nào.

thủy điện nhỏ 1
Lực lượng chức năng tìm kiếm người mất tích trong đống đổ nát

Thủy điện lớn, vừa và nhỏ ở Việt Nam đềuđã khai thác hết rồi.Không xét đến yếu tố ảnh hưởng, mà chỉ xét tiềm năng thủy điện theo góc có thể làm được, thì Việt Nam đã khai thác khoảng 85-90% rồi. Hiện nay Bộ Công thương phê duyệt rất nhiều dự án thủy điện vừa, còn dự án thủy điện nhỏ là ở địa phương. Vì sao phát triển ồ ạt thủy điện nhỏ ở các địa phương? Vì thủy điện nhỏ làm ở trên các thượng nguồn của sông suối, nó tạo được nguồn điện tương đối nhanh và lãi suất tương đối cao, chi phí môi trường thì thấp.

Để làm được thủy điện ở vùng cao thì phải làm đường, xây dựng và điều đầu tiên là phải vạt núi. Đã vạt núi thì khi mưa lũ bao giờ cũng sạt, ở đâu cũng thế chứ không phải chỉ vạt núi mở đường làm thủy điện. Và miền Trung vừa rồi, khi phân tích về câu chuyện ấy thì thấy vấn đề di dân, chuyển dân, phát triển thủy điện đòi hỏi phải làm rất nhiều đường lên trên những vùng núi cao, tạo nên câu chuyện bất ổn định rất lớn cho hệ thống địa hình ở đó.

Ồ ạt xây dựng thủy điện nhỏ để làm gì, mang lại lợi ích cho ai?

– Chúng tôi cho rằng, thiên tai, sạt lở và các hiểm họa khác có nguyên nhân rất lớn là do con người bất chấp lợi ích mà quy hoạch thủy điện nhỏ bừa bãi. Đồng thời là thực tế quản lý, giám sát cũng như việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của chủ đầu tư?

– Phải nói lại là thủy điện nhỏ đóng góp cực kỳ nhỏ cho nền năng lượng của quốc gia. Tôi rất ủng hộ thủy điện nhỏ khi nó tạo nên nguồn điện cho vùng sâu vùng xa mà không thể nối điện được. Nhưng hiện nay người ta làm thủy điện nhỏ với mật độ tập trung lớn không phải vì lý do ấy. Lý do chính là khi hòa mạng lưới điện và bán điện cho lãi suất cao, trong khi phí tài nguyên môi trường rất ít.

thủy điện nhỏ 3
Hình ảnh tang thương sau thảm họa lở núi ở Trà Leng

Câu chuyện tích nước, xả nước rất lộn xộn, rất khó phỏng đoán và gây nên tai họa cho người dân. Thượng nguồn của thủy điện nọ lại là hạ nguồn của thủy điện kia. Có ý kiến nói về đóng góp của thủy điện nhỏ tạo nên hạ tầng cơ sở, đường sá rồi xóa đói giảm nghèo cho địa phương. Nhưng những mặt lợi và hại của thủy điện nhỏ thì cần phải xem xét, thủy điện nhỏ có lợi thật không, nếu như cộng tất cả những cái hại mà nó gây ra và đặt lên bàn cân.

– Chúng tôi được biết, những công trình thủy điện lớn, đồng thời giữ vai trò điều tiết lũ mùa mưa và cung cấp nước vào mùa mưa, thực tế cũng có bất cập. Nhưng an ninh năng lượng cũng là một điều cần phải đảm bảo. Ông có thể phân tích một số bất cập của các công trình thủy điện lớn, để có thể hình dung – ngay các công trình có thể gọi là đã hạn chế tối đa bất cập, mà chúng ta còn phải đánh đổi?

– Hệ thống thủy điện lớn trên các sông đang tác động tiêu cực tới môi trường rất lớn. Ngoài những câu chuyện như chiếm đất sản xuất nông nghiệp, mất rừng, di dân lòng hồ… thì cơ sở hạ tầng của thủy điện đang ảnh hưởng lớn tới các dòng sông. Thủy điện Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, Huổi Quảng, Tuyên Quang, Chiêm Hóa, Thác Bà… đang đem lại hiệu quả rất lớn về mặt kinh tế. Nhưng tác động của chúng tới sông Hồng còn lớn hơn nhiều lần, các hồ thủy điện giữ lại lượng phù sa rất lớn, cùng với nhiều hoạt động khác.

Sông Hồng hiện nay có 2 vấn đề. Một là không có lũ làm lượng phù sa không bồi đắp được, đồng thời phù sa cũng đã bị giữ ở đáy các đập thủy điện. Hai là đáy sông Hồng ngày càng hạ thấp liên tiếp trong nhiều năm qua khiến các hệ thống cống ven sông cao hơn, nước sông Hồng không chảy được vào cống theo cách tự nhiên.

Tôi muốn hỏi, tại sao người ta vẫn phát triển thủy điện nhỏ một cách ồ ạt như thế, trong khi từ 2013 đã có Nghị quyết của Quốc hội?Người ta hồ hởi làm để mang lại lợi ích gì, cho ai?

Cảm ơn tiến sĩ.

Trần Quân, Minh Dũng

Bình luận

Bạn có thể quan tâm